Shloka 11
स्त्रीस्वभावप्रश्नः — Nārada and Pañcacūḍā on Strī-svabhāva
Anuśāsana-parva 38
यच्चैव मानुषे लोके यच्च देवेषु किड्चन । सर्व तु तपसा साध्यं ज्ञानेन नियमेन च,“मनुष्यलोकमें तथा देवलोकमें जो कुछ भी भोग्य वस्तुएँ हैं, वे सब ज्ञान, नियम और तपस्यासे प्राप्त होनेवाली हैं
yac caiva mānuṣe loke yac ca deveṣu kiñcana | sarvaṃ tu tapasā sādhyaṃ jñānena niyamena ca ||
Bhīṣma nói: “Mọi hưởng thụ hay thành tựu trong cõi người, và mọi điều tồn tại nơi chư thiên nữa—tất thảy đều được thành tựu nhờ khổ hạnh (tapas), với nền tảng là tri kiến đúng đắn, giới luật và sự tự chế.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
All desirable attainments—worldly or heavenly—are achieved through tapas (sustained effort/austerity), guided by jñāna (right understanding) and niyama (disciplined restraint). The verse emphasizes moral causality: inner discipline produces outer and higher results.
In Anushasana Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and right conduct. Here he underscores that enjoyment and success in both human and divine spheres depend on disciplined practice and knowledge, not mere birth, chance, or desire.