Adhyaya 8

Verse 1

श्रीशुक उवाच एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश ॥ १ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī tiếp lời: Tâu Đại vương, một hôm, sau khi hoàn tất các bổn phận buổi sáng—đi vệ sinh, tiểu tiện và tắm rửa—Mahārāja Bharata ngồi xuống trong chốc lát trên bờ sông lớn Gaṇḍakī và bắt đầu tụng niệm thần chú của mình, mở đầu bằng praṇava “oṁ”, tức brahmākṣara thiêng liêng.

Verse 2

तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम ॥ २ ॥

Tâu Đại vương, đúng lúc Bharata Mahārāja đang ngồi trên bờ sông ấy, một con nai cái khát nước đã đến một mình gần chỗ nước để uống.

Verse 3

तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३ ॥

Khi con nai cái đang uống nước một cách thỏa mãn, bỗng từ rất gần vang lên tiếng gầm cực lớn của sư tử. Âm thanh ấy khiến mọi loài kinh hãi, và nai cái cũng nghe thấy.

Verse 4

तमुपश्रुत्य सा मृगवधू: प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपिहरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवद‍ृष्टिरगततृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम ॥ ४ ॥

Nghe tiếng gầm ấy, con nai cái vốn luôn sợ bị giết liền hoảng loạn và nhìn quanh đầy nghi ngờ. Nỗi sợ sư tử làm tim nó rối bời, mắt đảo liên hồi; dù chưa uống thỏa cơn khát, vì kinh hãi nó lập tức nhảy qua sông.

Verse 5

तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्‍न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भ: स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥

Con nai cái đang mang thai vì sợ hãi mà nhảy vọt; do nỗi kinh hoàng quá lớn, bào thai tuột ra khỏi bụng mẹ và rơi vào dòng nước chảy xiết của sông.

Verse 6

तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६ ॥

Bị dày vò bởi nỗi sợ và kiệt quệ vì sẩy thai, lại bị tách khỏi bầy, con nai đen cái sau khi qua sông vô cùng khốn đốn. Nó ngã xuống trong một hang đá và chết ngay lập tức.

Verse 7

तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षिर्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत् ॥ ७ ॥

Đại vương thánh Bharata, khi ngồi bên bờ sông, thấy chú nai con tội nghiệp bị dòng nước cuốn trôi, không còn mẹ. Thấy vậy, lòng từ bi dâng trào. Như một người bạn chân thành, ngài bế nó lên khỏi sóng nước và đem về āśrama của mình.

Verse 8

तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनानुध्यानेनात्मनियमा: सहयमा: पुरुषपरिचर्यादय एकैकश: कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमाना: किल सर्व एवोदवसन् ॥ ८ ॥

Dần dần, Mahārāja Bharata trở nên vô cùng trìu mến chú nai con. Ngài nuôi dưỡng bằng cỏ, luôn cẩn trọng bảo vệ khỏi hổ và thú dữ, khi nó ngứa thì vuốt ve, đôi lúc hôn vì thương, để nó được an ổn. Vì luyến ái việc chăm sóc nai, ngài quên dần yama–niyama và sự thờ phụng Đấng Tối Thượng; chỉ ít ngày sau, ký ức về tiến bộ tâm linh cũng phai mờ.

Verse 9

अहो बतायं हरिणकुणक: कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद् बन्धुभ्य: परिवर्जित: शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९ ॥

Than ôi! Chú nai con đáng thương này, do sức mạnh của thời gian—công cụ của Thượng Đế Tối Thượng—đã lìa xa bầy đàn, bạn hữu và thân quyến, rồi đến nương tựa nơi ta. Nó xem ta là cha mẹ, anh em và họ hàng; đặt trọn niềm tin nơi ta và chẳng biết ai khác. Vì vậy, không ganh ghét, ta phải nuôi dưỡng, bảo vệ, làm nó vui lòng và âu yếm nó; bỏ mặc kẻ đã quy y là lỗi lớn.

Verse 10

नूनं ह्यार्या: साधव उपशमशीला: कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥

Quả thật, bậc hiền thánh có tâm an tịnh và đầy lòng từ bi đối với chúng sinh khổ đau. Để che chở người đã quy phục như vậy, họ sẵn sàng gác lại cả lợi ích riêng rất quan trọng của mình.

Verse 11

इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्‍नानाशनादिषु सह मृगजहुना स्‍नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ११ ॥

Vì luyến ái chú nai, Mahārāja Bharata nằm cùng nó, đi cùng nó, tắm cùng nó, thậm chí ăn cùng nó. Như vậy, trái tim ngài bị ràng buộc bởi tình thương đối với nai con.

Verse 12

कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति ॥ १२ ॥

Khi Mahārāja Bharata vào rừng để nhặt cỏ kuśa, hoa, củi, lá, trái, rễ và nước, ngài lo sợ chó, chó rừng, hổ và các thú dữ khác sẽ giết nai con. Vì thế, mỗi lần vào rừng ngài luôn mang nó theo bên mình.

Verse 13

पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहृदय: कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन्मुदं परमामवाप ॥ १३ ॥

Trên đường đi, chú nai con với dáng vẻ ngây thơ khiến Mahārāja Bharata say mê và tâm trí thường xuyên vướng bận. Trái tim ngập tràn thương mến, vì lòng trắc ẩn ngài bồng nó lên vai mà mang theo. Khi thì đặt trong lòng, khi ngủ lại đặt trên ngực, vuốt ve âu yếm và cảm nhận niềm hoan hỷ tối thượng.

Verse 14

क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपति: प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति ॥ १४ ॥

Khi Mahārāja Bharata đang thờ phụng Thượng Đế hay thực hiện nghi lễ, dù việc chưa xong, ngài vẫn thỉnh thoảng đứng dậy để xem nai con ở đâu. Thấy nó yên ổn, tâm ngài liền an vui và ban lời chúc lành: “Con yêu, nguyện con được cát tường mọi bề.”

Verse 15

अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपण: सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक विरहविह्वलहृदयसन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५ ॥

Đôi khi, khi Bharata Mahārāja không thấy nai con, tâm ngài bồn chồn dữ dội. Ngài như kẻ keo kiệt được của rồi lại mất nên khổ não. Nỗi nóng rát trong tim vì xa cách nai con, cùng lòng thương và khát khao mãnh liệt, khiến ngài than khóc; bị ảo tưởng che phủ, ngài nói như sau.

Verse 16

अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतोऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६ ॥

“Ôi, chú nai con đáng thương ấy—mẹ nó đã chết. Và ôi, ta thật bất xứng; tâm ta như kẻ thợ săn xảo trá, đầy lừa dối và tàn nhẫn, chẳng có công đức. Thế mà nó lại đặt niềm tin nơi ta. Liệu nó có trở lại, như người hiền bỏ qua lỗi lầm của bạn gian, và lại trao lòng tin cho ta chăng?”

Verse 17

अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥

“Ôi, liệu ta còn được thấy nó bình an trong vườn tịnh thất này chăng—được Thượng Đế che chở, không sợ hổ và muông thú khác, thong dong gặm cỏ non mềm?”

Verse 18

अपि च न वृक: सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति ॥ १८ ॥

Ta không biết; con nai ấy có lẽ đã bị sói hay chó, hoặc bầy heo rừng, hay con hổ đi một mình ăn mất rồi.

Verse 19

निम्‍लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९ ॥

Than ôi! Đức Thần Mặt Trời—nguồn an lành và hưng thịnh của muôn loài, hiện thân của Veda—nay đang lặn; vậy mà con nai cái tội nghiệp, đã tin cậy ta từ khi mẹ nó mất, vẫn chưa trở về.

Verse 20

अपिस्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन् ॥ २० ॥

Con nai như một vương tử ấy có trở về để làm ta vui chăng? Bao giờ nó lại bày tỏ những trò đùa và dáng vẻ xinh đẹp, làm dịu trái tim bị thương của ta? Hẳn là phước đức ta ít; nếu không, nó đã trở lại rồi.

Verse 21

क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित आगत्य पृषदपरुषविषाणाग्रेण लुठति ॥ २१ ॥

Than ôi! Khi chơi đùa, nai con thấy ta giả vờ nhập định nhắm mắt; vì hờn dỗi do tình thương, nó rụt rè tiến lại, rồi sợ sệt chạm ta bằng đầu sừng mềm như giọt nước.

Verse 22

आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीत: सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२ ॥

Khi ta đặt lễ vật tế tự trên cỏ kuśa, nai con đang chơi lại dùng răng chạm vào cỏ làm ô uế. Ta xua và quở trách, nó liền sợ hãi, ngồi im như con của bậc hiền sĩ, thu nhiếp các căn, và ngừng chơi.

Verse 23

किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥

Nói như kẻ cuồng dại xong, Mahārāja Bharata đứng dậy đi ra ngoài. Thấy dấu móng nai trên đất, ngài yêu mến mà ca ngợi: “Ôi Bharata bất hạnh! Khổ hạnh của ta thật nhỏ bé; chính trái đất này đã tu khổ hạnh lớn lao, nên những dấu móng nhỏ, đẹp, cát tường và mềm mại của nai con kṛṣṇasāra mới in trên mặt đất. Chuỗi dấu chân ấy chỉ cho ta—kẻ khốn cùng vì mất con nai—biết nó đã đi qua rừng theo lối nào và làm sao tìm lại ‘tài sản’ đã mất. Nhờ những dấu chân này, mảnh đất cũng trở thành nơi thích hợp để các brāhmaṇa cầu thiên giới hay giải thoát cử hành tế lễ dâng chư thiên.”

Verse 24

अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥

Có phải Bhagavān Uḍupati—vầng trăng, đấng thương kẻ khốn cùng—biết nai con của ta lạc khỏi āśrama, mồ côi mẹ vì sợ sư tử, nên vì lòng trắc ẩn đã cho nó nương gần mình để che chở chăng?

Verse 25

किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभि: स्वधयतीति च ॥ २५ ॥

Hay là, thấy đóa sen trong tim ta đang bị thiêu đốt bởi ngọn lửa rừng—cơn sốt của ly biệt, như ly biệt chính con mình—vì nai con đã đến gần ta, nên vầng trăng đang rưới lên ta những tia sáng mát lành, như cam lộ từ nước nơi gương mặt, giống bạn hiền hắt nước lên người bạn đang sốt cao để làm dịu; nhờ vậy ta được an vui?

Verse 26

एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित: स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्ग: साक्षान्नि:श्रेयसप्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहत योगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रम: काल: करालरभस आपद्यत ॥ २६ ॥

Śukadeva Gosvāmī nói: Tâu Đại vương, như thế, lòng Bharata bị cuốn vào một dục vọng không sao chế ngự, hiện ra dưới hình bóng nai con. Do quả báo của nghiệp xưa, ngài sa sút khỏi yoga, khổ hạnh và dấu hiệu thờ phụng Bhagavān. Nếu không vì nghiệp ấy, làm sao người đã từ bỏ con và gia quyến, xem đó là chướng ngại trên đường niskala, lại có thể luyến ái một nai con thuộc loài khác? Bị nghiệp lực chi phối, ngài đắm chìm trong việc nuôi nấng, gìn giữ, làm vui và vuốt ve nai con, đến nỗi xem nhẹ lợi ích của tự ngã. Rồi theo thời gian, Tử thần không thể vượt qua—như rắn độc chui vào hang chuột—đã ập đến trước mặt ngài với tốc lực đáng sợ.

Verse 27

तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप ॥ २७ ॥

Vào lúc lâm chung, nhà vua thấy con nai ngồi bên cạnh, than khóc như chính con trai mình. Tâm của vua đã chìm đắm nơi thân nai; vì thế—như kẻ thiếu ý thức Kṛṣṇa—ngài rời bỏ thế gian này, con nai ấy và thân xác mình, rồi sau khi chết nhận lấy thân nai. Tuy nhiên có một điều lợi: dù mất thân người và được thân nai, ngài không quên những sự việc của đời trước.

Verse 28

तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥

Dẫu mang thân nai, vua Bharata nhờ sức mạnh của sự phụng thờ Bhagavān kiên định từ đời trước đã hiểu nguyên nhân sinh vào thân ấy. Nhớ lại đời trước và đời nay, ngài luôn ăn năn và nói như sau.

Verse 29

अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्तसमस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्‍न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥

Ôi khổ thay! Ta đã rơi khỏi con đường của bậc tự chứng. Ta đã lìa bỏ mọi ràng buộc, nương nơi rừng thiêng vắng lặng; chế ngự tâm và căn, ta luôn dốc trọn thời gian vào phụng sự Vāsudeva—nghe, quán niệm, tụng ca, thờ phụng và tưởng nhớ. Thế mà vì ngu muội riêng mình, tâm ta lại vướng vào nai con; nên nay mang thân nai, ta đã sa rất xa khỏi nếp tu bhakti.

Verse 30

इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरात्प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥

Như vậy, với nỗi chán lìa kín đáo và dứt sạch mọi luyến ái vật chất, ngài bỏ mẹ nai lại ở núi Kālañjara. Rồi ngài trở về thánh địa Śālagrāma và āśrama của Pulastya cùng Pulaha.

Verse 31

तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्नः । आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव ॥ गणयन्मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज ॥ ३१ ॥

Ở trong āśrama ấy, ngài chờ đợi thời khắc và hết sức cảnh giác với ác hữu. Không hé lộ quá khứ cho ai, ngài chỉ ăn lá khô và cỏ; ngài không thật sự cô độc vì Paramātmā là bạn đồng hành. Chỉ đếm ngày chấm dứt thân nai, ngài tắm nơi thánh thủy ấy và cuối cùng xả bỏ thân nai.