Adhyaya 14

Verse 1

स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥

Śrī Śukadeva đáp: Hỡi Đại vương! Kẻ chấp thân làm ngã, do sai biệt của các guṇa (sattva, rajas, tamas) và do nghiệp thiện ác, nhận hết thân này đến thân khác, nếm trải luân hồi vô thủy qua gặp gỡ và chia lìa. Cửa ngõ của kinh nghiệm ấy là sáu căn; nhờ chúng mà jīva rơi vào khu “rừng” vật chất với lối ra khó tìm. Dưới quyền māyā—năng lực ngoại tại nằm dưới sự điều khiển của Bhagavān Viṣṇu—nó bị chế ngự. Như thương nhân tham lợi bước vào rừng saṁsāra bất tường như bãi thiêu, lang thang hưởng quả nghiệp do chính thân mình tạo, jīva cũng chịu khổ khi nặng khi lẫn lộn trong chuỗi thân xác. Dù tìm sự an ổn, nó thường thất bại và vẫn chưa được hội ngộ các bhakta thanh tịnh, như ong mật phụng sự nơi chân sen của Hari.

Verse 2

यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥

Trong khu rừng saṁsāra này, sáu căn ấy do nghiệp mà hóa thành bọn cướp. Tài sản mà con người nhọc nhằn kiếm được để phụng hành dharma—dharma là sự thờ phụng trực tiếp Paramapuruṣa—lại bị các căn cướp ấy cướp mất nơi kẻ không chế ngự mình, có “chủ” yếu ớt, qua việc hưởng thụ nhìn, chạm, nghe, nếm, ngửi, ham muốn và toan tính, cùng các thú vui gia đình thế tục, như thể một đoàn thương buôn bị cướp sạch.

Verse 3

अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥

Tâu Đại vương, trong đời này vợ con được gọi là gia quyến, nhưng thật ra họ cư xử như hổ và cáo. Như người chăn cừu cố bảo vệ đàn cừu mà thú dữ vẫn cướp mất, cũng vậy kẻ keo kiệt dù canh giữ tài sản rất kỹ, người nhà vẫn cưỡng đoạt hết ngay trước mắt ông ta.

Verse 4

यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भ‍िर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥

Như thửa ruộng mỗi năm đều được cày xới nhổ sạch cỏ dại, nhưng nếu hạt giống chưa bị đốt cháy tận gốc thì đến mùa gieo lại cỏ cây mọc dày đặc; cũng vậy, đời sống gia chủ là cánh đồng của nghiệp. Chừng nào hạt giống dục vọng hưởng thụ chưa bị thiêu rụi, nghiệp chưa thể dứt; như chiếc bình dù lấy long não ra, hương vẫn còn vương lại.

Verse 5

तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्‍वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्याद‍ृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥

Đôi khi linh hồn bị trói trong đời sống gia đình bị quấy nhiễu bởi hạng người thấp kém như ruồi muỗi; đôi khi lại khổ vì châu chấu, chim săn mồi, kẻ trộm, chuột bọ… Tuy vậy nó vẫn lang thang trên con đường sinh tử. Do vô minh, nó bị dục vọng nhuộm tâm và làm nghiệp; tâm chìm trong đó nên nhìn thế giới vô thường này như thường hằng, dù chỉ như “thành phố Gandharva” hư ảo giữa trời.

Verse 6

तत्र च क्‍वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥

Đôi khi trong “thành phố Gandharva” này, nó mê đắm rượu, ăn uống và ái dục, rồi đuổi theo các đối tượng giác quan như con nai đuổi theo ảo ảnh nước giữa sa mạc.

Verse 7

क्‍वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥

Đôi khi chúng sinh chạy theo “vàng” vàng ệch như phân—nơi nương tựa của muôn điều lỗi. Tâm bị rajo-guṇa chế ngự mê sắc vàng và muốn chiếm lấy; như người rét buốt trong rừng chạy theo ánh sáng lập lòe nơi đầm lầy, tưởng đó là lửa.

Verse 8

अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥

Đôi khi linh hồn bị ràng buộc chìm đắm trong việc tìm chỗ ở, nước và của cải để nuôi thân. Mải mê gom góp đủ thứ nhu cầu, nó quên hết mọi điều và cứ chạy mãi trong khu rừng luân hồi vật chất.

Verse 9

क्‍वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥

Có lúc, như bị bụi lốc làm mù, linh hồn bị ràng buộc say đắm vẻ đẹp của người khác phái, gọi là pramadā. Nó được nâng lên trong lòng người nữ, và ngay khi ấy sức mạnh của dục vọng chế ngự trí lành và các căn. Mù lòa vì ái dục, nó phá bỏ quy tắc về đời sống tính dục; chẳng biết các thần phương hướng đều làm chứng, và nó hưởng lạc bất chính giữa đêm, không thấy hình phạt tương lai đang chờ.

Verse 10

क्‍वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥

Đôi khi linh hồn bị ràng buộc tự thấy sự vô ích của khoái lạc giác quan và cho rằng hưởng thụ vật chất đầy khổ não. Nhưng vì chấp thân mạnh mẽ, ký ức bị rối loạn, và nó lại hết lần này đến lần khác chạy theo hưởng thụ, như con vật đuổi theo nước ảo ảnh giữa sa mạc.

Verse 11

क्‍वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥

Đôi khi linh hồn bị ràng buộc đau khổ vì lời quở trách của kẻ thù và người của chính quyền, những kẻ dùng lời lẽ thô bạo trực tiếp hay gián tiếp. Khi ấy gốc tai và trái tim nó buồn đau sâu sắc. Sự quở trách ấy ví như tiếng cú và tiếng dế rền rĩ chói tai.

Verse 12

स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥

Nhờ phước lành đời trước, linh hồn bị ràng buộc đạt được tiện nghi vật chất trong đời này; nhưng khi chúng cạn kiệt, nó nương tựa vào của cải vốn vô ích cho cả đời này lẫn đời sau. Vì thế nó tìm đến những kẻ “sống mà như chết” đang nắm giữ các thứ ấy. Họ ví như cây leo ô uế và giếng độc; và chính nó cũng dần chết ngay khi còn sống.

Verse 13

एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥

Đôi khi để giảm khổ trong khu rừng của thế giới vật chất, linh hồn bị trói buộc nhận những “phúc lành” rẻ tiền từ kẻ vô thần. Giao du với họ, trí tuệ tiêu tan; như nhảy xuống dòng sông cạn rồi vỡ đầu. Vì thế khổ cả hai đường, hiện đời và đời sau. Lại còn tìm đến những “sādhu–svami” giả dối, giảng trái Veda, nhưng cũng chẳng được lợi ích nào.

Verse 14

यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥

Trong thế giới vật chất, khi linh hồn bị trói buộc dù bóc lột người khác vẫn không lo nổi sinh kế cho mình, nó trở nên mù quáng và quay sang bóc lột chính cha hoặc con, chiếm đoạt tài sản của họ dù rất nhỏ. Nếu không lấy được gì từ cha, con hay thân quyến, nó sẵn sàng gây phiền não cho họ bằng đủ cách.

Verse 15

क्‍वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥

Đôi khi, gặp đời sống gia đình như ngọn lửa rừng: chẳng có chút hạnh phúc đáng yêu nào, và dần dần chỉ thêm bất hạnh. Bị thiêu đốt bởi lửa sầu muộn, nó rơi vào chán chường sâu sắc. Trong đời sống tại gia không có gì thuận lợi cho hạnh phúc vĩnh cửu. Mắc kẹt ở đó, khi thì nó tự trách mình quá bất hạnh, khi thì cho rằng khổ này do thiếu công đức ở đời trước.

Verse 16

क्‍वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥

Đôi khi những kẻ cầm quyền, bị thời gian làm biến dạng, giống như loài Rākṣasa ăn thịt người, quay sang tước đoạt toàn bộ của cải tích lũy của nó. Bị mất “tài sản để dành cho đời”, nó mất hết nhiệt tâm; như thể đã chết, dấu hiệu của sự sống cũng phai tàn.

Verse 17

कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥

Đôi khi linh hồn bị trói buộc, theo vọng tưởng, tưởng rằng cha hay ông của mình đã trở lại trong hình hài con hoặc cháu. Nhờ vậy nó cảm thấy niềm vui thoáng qua như hạnh phúc trong giấc mộng, và thích thú trong những cấu tưởng của tâm trí như thế.

Verse 18

क्‍वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥

Có lúc linh hồn bị điều khiển bởi gánh nặng bổn phận gia chủ—các tế lễ và nghi thức—như phải vượt một ngọn núi lớn; tâm bị lôi kéo bởi dục lạc đời, nên đau đớn như người bước vào đường đầy gai và sỏi đá.

Verse 19

क्‍वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥

Có lúc vì ngọn lửa đói khát trong thân thể quá khó chịu, người ấy mất nhẫn nại và nổi giận với chính gia đình mình—con trai, con gái và vợ; đối xử khắc nghiệt khiến khổ đau càng tăng.

Verse 20

स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥

Người ấy lại bị con trăn mang tên giấc ngủ nuốt chửng, chìm trong bóng tối vô minh; như xác chết bị vứt nơi rừng hoang, nằm đó mà chẳng biết gì.

Verse 21

कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥

Có lúc người ấy bị kẻ thù ganh ghét—ví như rắn và loài độc—cắn hại, khiến danh dự sụp đổ; lo âu đến nỗi không ngủ được dù chỉ chốc lát. Tim đau đớn, trí tuệ và ý thức dần hao mòn, rồi như kẻ mù rơi vào giếng tối của vô minh.

Verse 22

कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥

Có lúc vì chút ngọt ngào của dục lạc, người ấy tà dâm với vợ người hoặc chiếm đoạt tài sản người khác; rồi bị chính quyền bắt giữ hay bị chồng/người bảo hộ của người phụ nữ trừng phạt, và chỉ vì khoái lạc nhỏ nhoi mà rơi vào cảnh địa ngục, tù tội và nhục nhã.

Verse 23

अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥

Vì vậy, các bậc học giả và người thấy chân lý đều quở trách con đường nghiệp cầu quả vật chất, bởi đó là cội nguồn và nơi sinh sôi của khổ đau, cả đời này lẫn đời sau.

Verse 24

मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥

Linh hồn bị ràng buộc trộm hoặc lừa lấy tiền của người khác rồi thoát tội và giữ trong tay; sau đó một người tên Devadatta lại lừa y và lấy đi; rồi Viṣṇumitra lại trộm từ Devadatta. Tiền bạc chẳng ở yên một chỗ, cứ chuyển từ tay này sang tay khác. Rốt cuộc không ai thật sự thọ hưởng được; nó vẫn là tài sản của Đấng Tối Thượng, Ngôi Vị Thần Linh Tối Cao.

Verse 25

क्‍वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥

Khi không thể tự bảo vệ khỏi ba loại khổ—do chư thiên gây ra như gió lạnh, nóng bức; do các chúng sinh khác; và do chính tâm-thân—linh hồn bị ràng buộc trở nên u sầu vì những lo nghĩ không dứt và sống trong than khóc.

Verse 26

क्‍वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥

Trong giao dịch tiền bạc, nếu một người lừa người khác dù chỉ một kākini hay ít hơn, họ sẽ trở thành kẻ thù của nhau.

Verse 27

अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥

Trong đời sống vật chất này có vô vàn chướng nạn như ta đã nói, đều khó vượt qua; lại còn những khổ nạn phát sinh từ cái gọi là hạnh phúc và đau khổ, luyến ái và thù ghét, sợ hãi, kiêu mạn giả, lơ đãng, cuồng loạn, than khóc, mê lầm, tham lam, đố kỵ, thù địch, nhục mạ, đói khát, phiền não, bệnh tật, sinh ra, già nua và chết. Tất cả hợp lại chỉ ban cho linh hồn bị ràng buộc, ham hưởng thụ, toàn là khổ đau.

Verse 28

क्‍वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥

Đôi khi linh hồn bị điều kiện hóa bị deva-māyā hiện thân thành người nữ cuốn hút, khát khao vòng tay ôm ấp, nên đánh mất trí tuệ và tri kiến về mục đích đời sống. Khi ấy, bỏ bê tu tập, người ấy bám chấp vợ/người tình và việc dựng nhà cửa; trái tim bị cướp bởi lời nói, ánh nhìn và cử chỉ của vợ con, đánh mất ý thức Kṛṣṇa và tự ném mình vào bóng tối dày đặc của tồn tại vật chất.

Verse 29

कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनाद‍ृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥

Vũ khí của Bhagavān Viṣṇu là đĩa—hari-cakra—chính là bánh xe thời gian. Nó trải từ khởi đầu của nguyên tử đến lúc kết thúc thọ mạng của Brahmā, điều khiển mọi hoạt động và không ngừng quay, bào mòn tuổi thọ của mọi loài từ Brahmā đến ngọn cỏ. Vì sợ cái chết, linh hồn bị điều kiện hóa tìm nơi nương tựa, nhưng lại thờ ơ với chính Bhagavān, Yajña-puruṣa, Đấng lấy thời gian làm vũ khí, rồi nương vào các thần do người bịa đặt trong kinh điển phi thẩm quyền; những thần ấy như kền kền, quạ, cò, không được Veda thừa nhận và không thể cứu khỏi móng vuốt tử thần.

Verse 30

यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥

Những “svāmī”, “yogī” và “hóa thân” giả không tin vào Thượng Đế Tối Cao được gọi là pāṣaṇḍī; họ tự sa đọa và bị lừa, và ai đến với họ cũng bị lừa theo. Khi bị lừa như vậy, đôi khi người ta nương tựa các brāhmaṇa hay những người theo Veda có ý thức Kṛṣṇa, những vị dạy cách thờ phượng Bhagavān, Yajña-puruṣa, qua các nghi lễ śrauta-smārta như upanayana. Nhưng vì không thể bền vững, kẻ ấy lại sa ngã, tìm đến giới śūdra giỏi sắp đặt sự hưởng dục; nơi đó, chuyện giao hợp và gánh vác gia đình nổi bật như ở loài khỉ.

Verse 31

तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥

Ngay cả ở đó họ cũng sống không ngăn ngại, tự do rong chơi với tâm trí keo kiệt, chẳng biết mục tiêu đời sống. Chỉ việc nhìn mặt nhau cũng khơi dậy ký ức hưởng dục, và họ chỉ bận rộn với grāmya-karma—những việc đời; vì thế họ hoàn toàn quên rằng tuổi thọ ngắn ngủi của mình rồi sẽ đến hạn.

Verse 32

क्‍वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥

Đôi khi linh hồn vui đùa trong những ngôi nhà vì lợi ích thân xác như con khỉ nhảy từ cây này sang cây khác; yêu con và vợ, trở thành nô lệ của khoái lạc giao hợp chốc lát. Như khỉ rốt cuộc bị thợ săn bắt, linh hồn bị điều kiện hóa cũng bị khoái lạc dục tình nhất thời mê hoặc, nhảy từ thân này sang thân khác, bị giam trong ngục tù đời sống gia đình và không thể thoát khỏi gọng kìm vật chất.

Verse 33

एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥

Trong thế giới vật chất này, khi linh hồn bị ràng buộc quên mối liên hệ với Đấng Tối Thượng và không màng đến ý thức Kṛṣṇa, người ấy chỉ lao vào đủ thứ hành vi tội lỗi và nghịch ngợm. Rồi bị ba loại khổ não bức bách, và vì sợ “voi tử thần”, người ấy rơi vào bóng tối như hang núi.

Verse 34

क्‍वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥

Có lúc người ấy chịu những cảnh khổ thân xác như rét buốt và gió mạnh; lại còn khổ vì tác động của các sinh linh khác và vì biến động của thiên nhiên. Khi không thể chống đỡ và phải ở trong cảnh khốn cùng, người ấy tự nhiên u sầu vì vẫn khao khát hưởng thụ tiện nghi vật chất.

Verse 35

क्‍वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥

Đôi khi các linh hồn bị điều kiện hóa trao đổi tiền bạc và thu được chút lợi, nhưng do sự gian dối trong tài vật, theo thời gian nảy sinh thù oán. Dẫu lợi nhuận nhỏ nhoi, tình bạn cũng tan và họ trở thành kẻ thù của nhau.

Verse 36

क्‍वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥

Có lúc, khi cạn tiền, người ấy thiếu chỗ ngủ, chỗ ngồi, thức ăn và những nhu cầu tối thiểu; thậm chí không có nơi để ngồi. Khi ước muốn không thành và không thể có được bằng phương cách ngay thẳng, người ấy quyết định chiếm đoạt tài sản của kẻ khác một cách bất công. Không đạt điều mong cầu, lại nhận sự khinh miệt từ người đời, người ấy càng thêm u sầu.

Verse 37

एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥

Như vậy, dù mối dây thù oán tăng trưởng do vướng mắc vào tài vật, vì những tập khí cũ họ vẫn đôi khi kết hôn với nhau hết lần này đến lần khác để thỏa mãn dục vọng. Nhưng đáng tiếc, những cuộc hôn nhân ấy không bền lâu, và họ lại chia lìa qua ly hôn hoặc cách khác.

Verse 38

एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥

Con đường luân hồi này đầy khổ não và tai ương. Linh hồn bị ràng buộc khi thì được, khi thì mất; khi thì lìa cha vì chết chóc hay duyên cớ khác, rồi bỏ đó mà dính mắc vào kẻ khác như con cái. Bị cuốn trong sầu, mê, sợ, khóc lóc, tranh cãi, khi vui lại ca hát, nó quên mất sự ly biệt vô thủy với Bhagavān và lang thang trên lối hiểm như đường của Yama mà chẳng có an lạc thật. Người tự chứng nương nơi Thượng Đế và chỉ nhờ con đường bhakti mới vượt thoát; không bhakti thì không giải thoát—ý thức Kṛṣṇa là chỗ nương tựa.

Verse 39

यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥

Giáo huấn về yoga này dễ dàng đối với các bậc muni đã buông bỏ bạo lực, là bạn của mọi loài, có tâm an tịnh và chế ngự giác quan cùng ý. Với ý thức bình an, họ dễ đạt con đường giải thoát, con đường trở về nơi cư ngụ của Thượng Đế. Nhưng kẻ duy vật bất hạnh, dính mắc vào cảnh khổ của vật chất, không thể gần gũi họ.

Verse 40

यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥

Nhiều bậc vương thánh, tinh thông tế lễ và giỏi chinh phục bốn phương, vẫn không đạt được sự phụng sự đầy tình yêu đối với Bhagavān. Vì họ không thể thắng nổi ý thức giả dối: “Ta là thân này, và đây là của ta.” Do ngã chấp thân xác ấy, họ kết oán, gây chiến, rồi ngã xuống chiến trường mà chưa hoàn thành sứ mệnh chân thật của đời người.

Verse 41

कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥

Khi linh hồn nương tựa vào “dây leo nghiệp quả”, nhờ phước đức nó có thể được nâng lên các cõi cao như thiên giới và thoát khỏi cảnh địa ngục. Nhưng nó không thể ở mãi; khi quả phước cạn, nó lại phải rơi xuống. Thế là trên đường luân hồi, nó cứ lên rồi xuống không dứt.

Verse 42

तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥

Tóm lược lời dạy của Jaḍa Bharata, Śukadeva Gosvāmī nói: Hỡi vua Parīkṣit, con đường mà bậc đại hồn này chỉ ra giống như đường bay của Garuḍa, vật cưỡi của Chúa; còn các vua thường chỉ như ruồi. Ruồi không thể theo đường Garuḍa; cũng vậy, cho đến nay các bậc đế vương chiến thắng vẫn không thể theo con đường phụng sự bhakti này, dù chỉ trong tâm tưởng.

Verse 43

यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥

Ngay thời trai trẻ, Đại vương Bharata vì khát vọng phụng sự Đấng Tối Thượng Uttamaśloka đã từ bỏ vợ đẹp, con cái, bạn hữu và đế quốc rộng lớn—dù khó bỏ—như bỏ vật uế sau khi bài tiết.

Verse 44

यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥

Tâu Đại vương, Bharata Mahārāja đã từ bỏ vương quốc, vợ con, thân quyến và phú quý mà cả chư thiên còn thèm muốn; vì với những bậc đại nhân tâm gắn vào phụng sự Madhudviṭ (Kṛṣṇa), cả hưởng thụ và luân hồi cũng chỉ là nhỏ nhoi.

Verse 45

यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥

Dù mang thân nai, Bharata Mahārāja vẫn không quên Thượng Đế; khi lìa thân ấy, ngài cất tiếng lớn: “Kính lễ Nārāyaṇa Hari—hiện thân của tế lễ, người gìn giữ dharma, bậc tinh thông nghi lễ, bản thể của yoga, đỉnh cao Sāṅkhya, Chúa tể prakṛti,” rồi xả thân.

Verse 46

य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुश‍ृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥

Ai khiêm cung lắng nghe, tụng ca và tán dương hạnh nghiệp thanh tịnh của Bharata Mahārāja trong hội chúng Bhāgavata sẽ được tăng thọ, phú quý, danh tiếng, thăng thiên hoặc đạt giải thoát; không cần cầu xin nơi ai khác.