Shloka 28
Manifestation of Katyayani — The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya
Devanagari script
इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव // वम्प्_19.25 श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व वम्प्_19.26 इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते // वम्प्_19.27 इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः
Transliteration
itthaṃ divākaravaco guṇasaṃprayogi śrutvā tadā kalaśajo vacanaṃ babhāṣe dānaṃ dadāmi tava yanmanasastvabhīṣṭaṃ nārthi prayāti vimukho mama kaścideva // VamP_19.25 śrutvā vaco 'mṛtamayaṃ kalaśodbhavasya prāha prabhuḥ karatale vinidhāya mūrdhni eṣo 'dya me girivaraḥ praruṇāddhi mārgaṃ vindhyasya nimnakaraṇe bhagavan yatasva VamP_19.26 iti ravivacanādathāha kumbhajanmā kutamiti viddhi mayā hi nīcaśṛṅgam tava kiraṇajito bhaviṣyate mahīdhro mama caraṇasamśritasya kā vyathā te // VamP_19.27 ityevamuktvā kalaśodbhāvastu sūryaṃ hi saṃstūya vinamya bhaktyā jagāma saṃtyajya hi daṇḍakaṃ hi vindhyācalaṃ vṛddhvapurmaharṣiḥ
Translation
یوں دیواکر کے اوصاف سے بھرپور کلمات سن کر کلشج (اگستیہ) نے کہا—“جو کچھ تمہارے دل کو مطلوب ہے وہ میں دان کے طور پر دیتا ہوں؛ میرے پاس سے کوئی سائل کبھی نامراد ہو کر نہیں جاتا۔”
Word by Word
इत्थम्thus
इत्थम्:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootइत्थम् (अव्यय)
Formअव्यय, manner adverb (प्रकारवाचक)
दिवाकरवचःthe sun’s words
दिवाकरवचः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदिवाकर-वचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दिवाकरस्य वचः)
गुणसंप्रयोगिendowed with virtues
गुणसंप्रयोगि:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootगुण-संप्रयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; तत्पुरुषः (गुणैः संप्रयोगः यस्य) — वचः-विशेषणम्
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√śru (धातु)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वान्त), ‘having heard’
तदाthen
तदा:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय, temporal adverb
कलशजःthe pot-born (Agastya)
कलशजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकलश-ज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; पञ्चमी-तत्पुरुषः (कलशात् जातः)
वचनम्speech/words
वचनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
बभाषेspoke
बभाषे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhāṣ (धातु)
Formलिट् (Perfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
दानम्a boon/gift
दानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
ददामिI give
ददामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√dā (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन
तवto you/your
तव:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6), एकवचन
यत्whatever/which
यत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; relative
मनसःof (your) mind
मनसः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, particle (निपात)
अभीष्टम्desired
अभीष्टम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअभीष्ट (प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (इष्ट = √iṣ ‘to desire’ with अभि-), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; यत्-विशेषणम्
नnot
न:
Pratishedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय, negation particle (निषेध)
अर्थीa petitioner/seeker
अर्थी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअर्थिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘one who seeks’
प्रयातिgoes away
प्रयाति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √yā (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
विमुखःturned away/disappointed
विमुखः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootविमुख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; अर्थी-विशेषणम्
ममfrom me/my
मम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6), एकवचन
कश्चित्anyone
कश्चित्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकश्चित् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; indefinite pronoun
एवindeed/at all
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय, emphatic particle (अवधारण)
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√śru (धातु)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वान्त)
वचःwords
वचः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
अमृतमयम्nectar-like
अमृतमयम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअमृत-मय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; तत्पुरुषः (अमृतस्य मयः)
कलशोद्भवस्यof the pot-born (Agastya)
कलशोद्भवस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकलश-उद्भव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; तत्पुरुषः (कलशात् उद्भवः)
प्राहsaid
प्राह:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √ah (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
प्रभुःthe lord (Sun)
प्रभुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
करतलेon the palm
करतले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकर-तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; तत्पुरुषः (करस्य तलम्)
विनिधायhaving placed
विनिधाय:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootवि + नि + √dhā (धातु)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वान्त), ‘having placed’
मूर्ध्निon the head
मूर्ध्नि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
अद्यtoday/now
अद्य:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formअव्यय, temporal adverb
मेmy
मे:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6) / चतुर्थी (4) एकवचन; here genitive ‘my’
गिरिवरःthe best of mountains
गिरिवरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगिरि-वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुषः (गिरीणां वरः)
प्ररुणात्obstructs/blocks
प्ररुणात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √ruṇ/√ruṇd? (धातु; पाठभेद—‘प्ररुणात्’ = ‘praruṇāt’ likely from √ruṇd ‘to obstruct’/causative sense)
Formलोट्/विधिलिङ्-सम्भाव्य?; text uncertain; taken as present/imperative sense ‘blocks/obstructs’ (प्रथमपुरुष एकवचन)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय, particle
मार्गम्path
मार्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमार्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
विन्ध्यस्यof Vindhya
विन्ध्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootविन्ध्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन
निम्नकरणेin the act of making (it) low
निम्नकरणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनिम्न-करण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; तत्पुरुषः (निम्नं करणम्)
भगवन्O venerable one
भगवन्:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
यतस्वstrive/endeavor
यतस्व:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√yat (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, quotative particle (इत्यर्थे)
रविवचनात्from the sun’s words
रविवचनात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootरवि-वचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5/अपादान), एकवचन; तत्पुरुषः (रवेः वचनम्)
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय, discourse particle (अनन्तरार्थक)
आहsaid
आह:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√ah (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
कुम्भजन्माKumbhajanmā (Agastya)
कुम्भजन्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकुम्भ-जन्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुषः (कुम्भे जन्म यस्य)
कुतम्how?/from where?
कुतम्:
Prashna (प्रश्न)
TypeIndeclinable
Rootकुतः/कुतम् (अव्यय; interrogative)
Formअव्यय, interrogative (प्रश्नार्थक)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, quotative
विद्धिknow/understand
विद्धि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√vid (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
मयाby me
मया:
Kartr-karana (कर्तृकरण)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3), एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय, particle
नीचशृङ्गम्low-peaked
नीचशृङ्गम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootनीच-शृङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; कर्मधारयः (नीचं शृङ्गं यस्य)
तवyour
तव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6), एकवचन
किरणजितःovercome by (your) rays
किरणजितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootकिरण-जित् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुषः (किरणैः जितः)
भविष्यतेwill become
भविष्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formलृट् (Simple Future), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
महीध्रःmountain
महीध्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमही-धर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महीम् धरति)
ममmy
मम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6), एकवचन
चरणसम्श्रितस्यof one who has taken refuge at my feet
चरणसम्श्रितस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootचरण-सम्-श्रित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; कृदन्त (क्त from √śri with सम्-), तत्पुरुषः (चरणं समाश्रितः) — ‘of one who has taken refuge at (my) feet’
काwhat
का:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; प्रश्न
व्यथाdistress
व्यथा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootव्यथा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
तेto you/for you
ते:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6) / चतुर्थी (4) एकवचन; here dative/genitive ‘to you/your’
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, quotative
एवम्in this way
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय, manner adverb
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वान्त), ‘having said’
कलशोद्भवःthe pot-born (Agastya)
कलशोद्भवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकलश-उद्भव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुषः (कलशात् उद्भवः)
तुthen/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, particle
सूर्यम्the Sun
सूर्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय, particle
संस्तूयhaving praised
संस्तूय:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + √stu (धातु)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वान्त), ‘having praised’
विनम्यhaving bowed
विनम्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootवि + √nam (धातु)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वान्त), ‘having bowed’
भक्त्याwith devotion
भक्त्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootभक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन
जगामwent
जगाम:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√gam (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
संत्यज्यhaving left
संत्यज्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + √tyaj (धातु)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वान्त), ‘having abandoned’
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय, particle
दण्डकम्Daṇḍaka (forest/region)
दण्डकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदण्डक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय, particle
विन्ध्याचलम्Vindhya mountain
विन्ध्याचलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविन्ध्य-अचल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; कर्मधारयः (विन्ध्यः अचलः)
वृद्ध्वपुःof aged body
वृद्ध्वपुः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवृद्ध-वपुस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मधारयः (वृद्धं वपुः यस्य) — महर्षि-विशेषणम्
महर्षिःthe great sage
महर्षिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
Speakers
Agastya to Sūrya (Sun-god)
Primary Deities
Sūrya
Key ThemesṚṣi-tejas (power of sages)Boons and restraint of cosmic imbalanceSacred geography
Verse Rasa (Emotional Flavour)
{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }
FAQs
The verse highlights the dharmic ideal of generosity and reliability: a great ṛṣi is portrayed as one from whom a sincere petitioner does not return frustrated, emphasizing compassionate stewardship of power.
This is best classified under Vaṃśānucarita/Carita-style narrative (ākhyāna) rather than cosmogenesis: an episodic account featuring a ṛṣi and deity shaping the world-order (loka-saṃgraha).
Agastya’s promise of a boon frames the ensuing ‘lowering’ of Vindhya as a restoration of balance: spiritual authority (ṛṣi) harmonizes potentially disruptive natural grandeur (mountain growth) without violence.