Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 5

Devanagari script

यत्र तत्क्षीरसंप्राप्तिर्जाता परमदुर्लभा । क्षीरोदकमिति ख्यातं तत्स्थानं पापनाशनम् । उदकेनाभिव्यक्तं च उत्तमं च फलप्रदम्

Transliteration

yatra tatkṣīrasaṃprāptirjātā paramadurlabhā | kṣīrodakamiti khyātaṃ tatsthānaṃ pāpanāśanam | udakenābhivyaktaṃ ca uttamaṃ ca phalapradam

Translation

جہاں وہ نہایت نایاب ‘دودھ کی دستیابی’ واقع ہوئی، وہ مقام ‘کشیرو دک’ کے نام سے مشہور ہوا۔ یہ گناہوں کا ناس کرتا ہے؛ اپنے پانی کے ذریعے ظاہر ہو کر اعلیٰ ترین ثمرات عطا کرتا ہے۔

Word by Word

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरणार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (relative adverb)

• तत्: that
• तत्: Sambandha (Correlative/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्षीरसंप्राप्तिः इत्यस्य निर्देशक

• क्षीर-संप्राप्तिः: attainment/appearance of milk
• क्षीर-संप्राप्तिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक) + संप्राप्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता/विषय

• जाता: arose, occurred
• जाता: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु) → जात (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतार्थे (has arisen)

• परम-दुर्लभा: extremely rare
• परम-दुर्लभा: Karta (Subject-qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक) + दुर्लभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्षीरसंप्राप्तिः विशेषयति

• क्षीर-उदकम्: milk-and-water (kṣīrodaka)
• क्षीर-उदकम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक) + उदक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समाहार-द्वन्द्व (milk-and-water as a mixture/name)

• इति: thus; called
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरण/नामनिर्देश (quotative)

• ख्यातम्: is known
• ख्यातम्: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि/स्थित्यर्थ (is known)

• तत्-स्थानम्: that place
• तत्-स्थानम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता/विषय

• पाप-नाशनम्: destroyer of sins
• पाप-नाशनम्: Karta (Subject-qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पाप (प्रातिपदिक) + नाशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थानम् विशेषयति

• उदकेन: by/with water
• उदकेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: उदक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• अभिव्यक्तम्: manifested, made evident
• अभिव्यक्तम्: Karta (Subject-qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभि+व्यञ्ज् (धातु) → अभिव्यक्त (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थानम्/तत्-स्थानम् विशेषयति

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• उत्तमम्: excellent
• उत्तमम्: Karta (Subject-qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• फल-प्रदम्: bestowing results
• फल-प्रदम्: Karta (Subject-qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: फल (प्रातिपदिक) + प्रद (प्रातिपदिक; √दा/√प्रद्-भाव)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थानम् विशेषयति

Speaker

Agastya (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kṣīrodaka

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A serene Ayodhyā tīrtha where the water appears milky-white, pilgrims cupping water in reverence; subtle divine radiance over the pond/ghāṭa, with Vaishnava symbols (śaṅkha-cakra) suggested in the environment.

Characters & Entities

• Kṣīrodaka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha’s sanctity is remembered through divine events and becomes accessible through its waters for purification and blessings.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kṣīrodaka tīrtha, named from the rare milk-manifestation event.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied use of the tīrtha-water (especially for snāna) as the means by which its fruit becomes manifest.