Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 3

Devanagari script

क्रतुं समापयामास सानन्दो भूरिदक्षिणम् । यज्ञान्ते क्रतुभुक्तत्र मूर्तिमान्समदृश्यत

Transliteration

kratuṃ samāpayāmāsa sānando bhūridakṣiṇam | yajñānte kratubhuktatra mūrtimānsamadṛśyata

Translation

اس نے خوشی کے ساتھ یَجّیہ مکمل کیا اور بہت سی دَکشِنا (نذرانہ) دی۔ یَجّیہ کے اختتام پر وہاں ہَوی بھوگ کرنے والا پُرش مجسم صورت میں ظاہر ہوا۔

Word by Word

• क्रतुम्: sacrifice, rite
• क्रतुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्रतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• समापयामास: caused to be completed; completed
• समापयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+आप् (धातु) causative (णिच्)
• Form: लिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; णिच्-प्रयोग (कारयति)

• स-आनन्दः: joyful, with delight
• स-आनन्दः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आनन्द (प्रातिपदिक) सह उपसर्ग-स (सह)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (कर्ता-विशेषण)

• भूरि-दक्षिणम्: having abundant fees/gifts (to priests)
• भूरि-दक्षिणम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भूरि (अव्यय/विशेषण-प्रातिपदिक) + दक्षिणा (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्रतुं विशेषयति

• यज्ञ-अन्ते: at the end of the sacrifice
• यज्ञ-अन्ते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण (स्थान/काल)

• क्रतु-भुक्: the eater/partaker of the sacrifice (oblation)
• क्रतु-भुक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रतु (प्रातिपदिक) + भुज् (धातु) → भुक् (कृदन्त, कर्तरि)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि-प्रयोग (भुज्-धातोः क्तिन्/क्विप्-प्रत्ययसम्भवः)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरणार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• मूर्तिमान्: embodied, having a form
• मूर्तिमान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मूर्ति (प्रातिपदिक) + मतुप् (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (कर्ता-विशेषण)

• सम्-अदृश्यत: was seen; appeared
• सम्-अदृश्यत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+दृश् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense)

Speaker

Agastya (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kṣīrodaka

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: The sacrifice concludes; Daśaratha, joyful, has given abundant dakṣiṇā. A radiant embodied being—yajña-bhuk (the offering-partaker)—appears near the altar, drawing all eyes; firelight and divine glow mingle.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kratu-bhuk (yajña-recipient figure)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When sacrifice is completed rightly and generously, divine response and revelation are portrayed as immediate and tangible.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kṣīrodaka/Ayodhyā sacred precinct associated with Daśaratha’s Putreṣṭi narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Completing the yajña properly and offering bhūri-dakṣiṇā (abundant gifts) to officiants.