Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 20

Devanagari script

तद्दक्षिणे मुनिश्रेष्ठ रुक्मिणीकुण्डमुत्तमम् । चकार यत्स्वयं देवी रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

Transliteration

taddakṣiṇe muniśreṣṭha rukmiṇīkuṇḍamuttamam | cakāra yatsvayaṃ devī rukmiṇī kṛṣṇavallabhā

Translation

اس مقدّس مقام کے جنوب میں، اے بہترین رِشی، رُکمِنی کنڈ ہے—جسے خود دیوی رُکمِنی نے بنایا، جو شری کرشن کی محبوبہ ہیں۔

Word by Word

• तत्: of that
• तत्: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; ‘तस्य’ अर्थे; (दक्षिणे इत्यस्य विशेषणम्—‘of that (place)’ )

• दक्षिणे: on the southern side
• दक्षिणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘दक्षिणे (भागे)’

• मुनिश्रेष्ठ: O best of sages
• मुनिश्रेष्ठ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मुनि-श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; समासः—मुनिः एव श्रेष्ठः इति कर्मधारयः

• रुक्मिणीकुण्डम्: the Rukmiṇī pond
• रुक्मिणीकुण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रुक्मिणी-कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—रुक्मिण्याः कुण्डम् इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• उत्तमम्: excellent/supreme
• उत्तमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (रुक्मिणीकुण्डम्)

• चकार: made/created
• चकार: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद

• यत्: which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सम्बन्धसूचकं यत्—‘which’ (कुण्डम् इत्यस्य अन्वयः)

• स्वयम्: herself
• स्वयम्: Karta (Agent-emphasis/कर्ता)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: स्वतन्त्रकर्तृवाचक-अव्यय (emphatic adverb)

• देवी: the goddess
• देवी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• रुक्मिणी: Rukmiṇī
• रुक्मिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रुक्मिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; देवी इत्यस्य अप्पोजिशन्

• कृष्णवल्लभा: beloved of Kṛṣṇa
• कृष्णवल्लभा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कृष्ण-वल्लभा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—कृष्णस्य वल्लभा इति षष्ठी-तत्पुरुषः; विशेषणम् (रुक्मिणी)

Speaker

Brahmā (deduced: Vaiṣṇavakhaṇḍa dialogic style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rukmiṇīkuṇḍa

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: muniśreṣṭha (addressed sage)

Visual Art Cues

Scene: A serene lotus-filled pond to the south of a sacred precinct; Rukmiṇī, adorned as a royal-devī, is shown ‘fashioning’ or consecrating the kuṇḍa, with subtle emblems of Kṛṣṇa (peacock-feather, flute motif) indicating her beloved.

Characters & Entities

• Rukmiṇī
• Kṛṣṇa
• Rukmiṇī-kuṇḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy places gain authority through divine association; the presence and acts of devotees and deities sanctify geography into tīrtha.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Rukmiṇī-kuṇḍa, an excellent sacred pond in the Ayodhyā sacred landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

This verse introduces the tīrtha; subsequent verses prescribe bathing, charity, homa, and worship there.