Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 41

Devanagari script

मुक्तकेशं मुक्तकच्छं स्वर्णकंबलधारिणम् । यष्टिस्कंधं रेणुवृतं व्याधिभिः परिवारितम्

Transliteration

muktakeśaṃ muktakacchaṃ svarṇakaṃbaladhāriṇam | yaṣṭiskaṃdhaṃ reṇuvṛtaṃ vyādhibhiḥ parivāritam

Translation

وہ کھلے بالوں اور ڈھیلے کپڑوں کے ساتھ دکھائی دیا؛ سنہری کمبل اوڑھے، لاٹھی کا سہارا لیے، گرد سے اٹا ہوا اور بیماریوں میں گھرا ہوا۔

Word by Word

• मुक्तकेशम्: with loose hair
• मुक्तकेशम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) + केश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Accusative singular; agrees with अजापालम्); कर्मधारय (मुक्ताः केशाः यस्य/मुक्तकेशः)

• मुक्तकच्छम्: with loosened garment/waist-cloth
• मुक्तकच्छम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) + कच्छ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (मुक्तः कच्छः यस्य = with loosened waist-cloth/loin-cloth)

• स्वर्णकम्बलधारिणम्: wearing a golden blanket
• स्वर्णकम्बलधारिणम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वर्ण (प्रातिपदिक) + कम्बल (प्रातिपदिक) + धारिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (स्वर्णस्य कम्बलः) + उपपद-तत्पुरुष (कम्बलं धारयति = धारिन्)

• यष्टिस्कन्धम्: with a staff on the shoulder
• यष्टिस्कन्धम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यष्टि (प्रातिपदिक) + स्कन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (यष्ट्या स्कन्धः/यष्टिः स्कन्धे यस्य—staff on shoulder)

• रेणुवृतम्: covered with dust
• रेणुवृतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रेणु (प्रातिपदिक) + वृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुष (रेणुना वृतम् = covered with dust)

• व्याधिभिः: by diseases/ailments
• व्याधिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: व्याधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति, बहुवचन (Instrumental plural)

• परिवारितम्: surrounded, encircled
• परिवारितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परि + वृ (धातु) → परिवारित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त-प्रत्यय); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Accusative singular; agrees with अजापालम्)

Speaker

Narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis/Śaunaka’s assembly (frame)

Visual Art Cues

Scene: A dust-covered, staff-leaning figure with loose garments and unbound hair, wrapped in a golden blanket, stands in a sacred landscape; ailments personified hover around him like a ring of shadowy attendants.

Characters & Entities

• Ajāpāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma acknowledges human frailty; endurance and inner resolve can coexist with outward hardship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The chapter’s sanctifying frame is Prabhāsa-kṣetra, though this verse is character-description.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive verse.