Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 28

Devanagari script

इन्द्रं सेनापतिं चक्रे वायुं पांसुप्रमार्जकम् । वरुणं दूतकर्मस्थं धनदं धनरक्षकम्

Transliteration

indraṃ senāpatiṃ cakre vāyuṃ pāṃsupramārjakam | varuṇaṃ dūtakarmasthaṃ dhanadaṃ dhanarakṣakam

Translation

اس نے اندر کو سپہ سالار بنایا، وایو کو گرد جھاڑنے والا ٹھہرایا، ورن کو قاصد کے کام پر لگایا، اور دھنَد (کوبیر) کو دولت کا نگہبان مقرر کیا۔

Word by Word

• इन्द्रम्: Indra
• इन्द्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• सेनापतिम्: commander of the army
• सेनापतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सेनापति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (सेनायाः पतिः)

• चक्रे: made/appointed
• चक्रे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परोक्शभूत/Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• वायुम्: Vāyu (wind-god)
• वायुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पांसुप्रमार्जकम्: dust-sweeper/cleaner
• पांसुप्रमार्जकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पांसु + प्रमार्जक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (पांसोः प्रमार्जकः)

• वरुणम्: Varuṇa
• वरुणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वरुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• दूतकर्मस्थम्: stationed in messenger-duty
• दूतकर्मस्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दूत + कर्म + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्; समासः—सप्तमी-तत्पुरुष (दूतकर्मणि स्थः = दूतकार्ये नियुक्तः)

• धनदम्: Dhanada (Kubera)
• धनदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धन + द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—उपपद-तत्पुरुष (धनं ददाति इति)

• धनरक्षकम्: guardian of wealth
• धनरक्षकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धन + रक्षक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (धनस्य रक्षकः)

Speaker

Deductive (Prabhāsakṣetramāhātmya narration; likely Sūta/Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (frame)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A tableau of devas assigned humiliating courtly tasks: Indra as general under Rāvaṇa, Vāyu sweeping dust, Varuṇa as messenger, Kubera guarding wealth—each with their recognizable emblems, yet positioned as servants.

Characters & Entities

• Indra
• Vāyu
• Varuṇa
• Dhanada (Kubera)
• Rāvaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When adharma dominates, even the cosmic guardians appear subordinated—yet such disorder is shown as unstable and ultimately corrected by dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader narrative belongs to the Prabhāsa-kṣetra Māhātmya, the sanctified geography of Prabhāsa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is descriptive of roles assigned to deities.