Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 45

Devanagari script

यस्तत्र वसते विप्रः संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

Transliteration

yastatra vasate vipraḥ saṃyatātmā samāhitaḥ | trikālamapi bhuṃjāno vāyubhakṣasamo bhavet

Translation

جو وِپر وہاں رہتا ہے، نفس کو قابو میں رکھے اور دھیان میں یکسو ہو—اگرچہ دن میں تین بار بھی کھائے—وہ گویا صرف ہوا پر گزارا کرنے والا بن جاتا ہے۔

Word by Word

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धसूचक-सर्वनाम (relative pronoun)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• वसते: dwells/lives
• वसते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• विप्रः: a brahmin
• विप्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• संयतात्मा: self-controlled
• संयतात्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: संयत (कृदन्त; √यम् धातु, क्त) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण (qualifying vipraḥ)

• समाहितः: composed/collected (in mind)
• समाहितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: समाहित (कृदन्त; सम्+√धा धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/स्थितिवाचक; विशेषण

• त्रिकालम्: three times (a day)
• त्रिकालम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; क्रियाविशेषणार्थे (accusative of extent/time)

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/समुच्चयार्थक निपात (particle: even/also)

• भुञ्जानः: eating/partaking
• भुञ्जानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ/Present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; परस्मैपदी; विशेषणरूपेण कर्तरि

• वायुभक्षसमः: like one who feeds on air
• वायुभक्षसमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + भक्ष (प्रातिपदिक) + सम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; (वायुभक्ष इव) समः

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Śiva (continuation to Devī)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śivā / Pārvatī

Visual Art Cues

Scene: A composed brāhmaṇa resident in Prabhāsa sits in meditation near a shrine, with a simple meal set aside; despite eating, his body appears light and radiant, suggesting inner austerity.

Characters & Entities

• Vipra (brāhmaṇa)
• Prabhāsa Kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In a supremely holy kṣetra, disciplined living magnifies spiritual power; the place supports ascetic merit even amid ordinary routines.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra (Somnātha region), praised for enhancing the merit of residents who practice restraint.

What ritualistic prescription is mentioned?

Kṣetra-vāsa with saṁyama (self-control) and samādhāna (collected mind) is recommended; the verse compares its fruit to extreme fasting.