Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 18

Devanagari script

मध्यभागे स्थितं यच्च रुद्रकुण्डं प्रकीर्तितम् । कुण्डमध्याद्विनिर्गत्य यत्र गंगा वरानने

Transliteration

madhyabhāge sthitaṃ yacca rudrakuṇḍaṃ prakīrtitam | kuṇḍamadhyādvinirgatya yatra gaṃgā varānane

Translation

اور جو درمیان میں واقع ہے، وہ رودر کُنڈ کے نام سے مشہور ہے۔ اے خوش رُو! اسی حوض کے بیچ سے گنگا ظاہر ہوتی ہے۔

Word by Word

• मध्यभागे: in the middle part
• मध्यभागे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्य-भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (मध्यस्य भागः)

• स्थितम्: situated
• स्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकृत (past passive participle)

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• च: and
• च: Samuccaya (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• रुद्रकुण्डम्: the Rudra-pond
• रुद्रकुण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रुद्र-कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (रुद्रस्य कुण्डम्)

• प्रकीर्तितम्: is proclaimed/celebrated
• प्रकीर्तितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-कीर्त् (धातु) → प्रकीर्तित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• कुण्डमध्यात्: from the middle of the pond
• कुण्डमध्यात्: Apadana (Ablative/अपादान)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड-मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (कुण्डस्य मध्यः)

• विनिर्गत्य: having come out
• विनिर्गत्य: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: वि-निर्-गम् (धातु) → विनिर्गत्य (क्त्वान्त अव्यय)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (relative adverb: where)

• गंगा: Ganga
• गंगा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• वरानने: O fair-faced one
• वरानने: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वर-आनन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; समासः—कर्मधारय (वरम् आननं यस्याः)

Speaker

Narrator (Purāṇic storyteller) addressing Devī

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rudra-kuṇḍa (Prabhāsa)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Varānanā (addressed)

Visual Art Cues

Scene: At the center of a stepped pond (Rudra-kuṇḍa), a luminous spring rises; Gaṅgā appears as a radiant stream or as the goddess emerging from the water, while a Śiva-liṅga or Rudra emblem presides; devotees watch in reverent astonishment.

Characters & Entities

• Rudrakuṇḍa
• Gaṅgā
• Rudra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine waters are understood as manifesting through sacred sites, making local tīrthas extensions of pan-Indian holiness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Rudra-kuṇḍa at Prabhāsa, described as centrally placed and connected to Gaṅgā.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not explicit; the verse emphasizes the sanctity of the water-source, supporting snāna and worship by implication.