Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 16

Devanagari script

समाहूय च तीर्थानि पुष्करात्तत्र भामिनि । तस्मिन्कुण्डे तु विन्यस्य अजोगन्ध समीपतः । प्रतिष्ठाप्य महालिंगमजोगन्धेति नामतः

Transliteration

samāhūya ca tīrthāni puṣkarāttatra bhāmini | tasminkuṇḍe tu vinyasya ajogandha samīpataḥ | pratiṣṭhāpya mahāliṃgamajogandheti nāmataḥ

Translation

اے نازنین! پُشکر سے مقدّس تیرتھوں کو بلا کر اُس تالاب میں قائم کیا، پھر اجوگندھ کے قریب ‘اجوگندھ’ نام سے معروف ایک عظیم لِنگ کی پرتیِشٹھا کی۔

Word by Word

• समाहूय: having summoned/collected
• समाहूय: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + हु (धातु) → समाहूय (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकालिक-क्रिया

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)

• तीर्थानि: the sacred fords/holy places
• तीर्थानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन

• पुष्करात्: from Puṣkara
• पुष्करात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अपादान

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-क्रियाविशेषणम्

• भामिनि: O fair lady
• भामिनि: Address (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भामिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; स्त्री-सम्बोधन

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; सर्वनाम-विशेषणम्

• कुण्डे: pond
• कुण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• तु: indeed/but
• तु: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोध-निपात (particle: but/indeed)

• विन्यस्य: having placed
• विन्यस्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + नि + अस्/न्यस् (धातु) → विन्यस्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकालिक-क्रिया (having placed)

• अजोगन्ध: of Ajogandha (place/name)
• अजोगन्ध: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अज + गन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अजानां गन्धः) स्थान/नाम; (अजोगन्धस्य)

• समीपतः: near
• समीपतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: समीपतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (adverb: near/close to)

• प्रतिष्ठाप्य: having installed
• प्रतिष्ठाप्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + ति + स्था (धातु) → प्रतिष्ठाप्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकालिक-क्रिया (having installed/established)

• महा: great
• महा: Qualifier (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक)
• Form: पूर्वपद-विशेषण (indeclinable-like first member in compound context)

• लिङ्गम्: liṅga
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• अजोगन्धे: in/at Ajogandha
• अजोगन्धे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अजोगन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; स्थान/नाम

• इति: thus
• इति: Quotative marker (इति)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरण/नामनिर्देश (quotative particle)

• नामतः: by name
• नामतः: Adverbial (प्रकार/निर्देश)
• Type: Indeclinable
• Root: नामतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (as regards name/by name)

Speaker

Narrator (addressing Devī/Parvatī as listener, inferred from vocative 'bhāmini')

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ajogandha / Tripuṣkara-kunda (contextual)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Devī/Umā (addressed as bhāminī)

Visual Art Cues

Scene: A sage/kingly figure performs āhvāna of Puṣkara tīrthas, pouring sanctified water into a kunda; nearby, a newly installed towering black stone liṅga is being consecrated, with attendants holding kalashas, incense, and flowers; the landscape suggests coastal Prabhāsa with sacred groves.

Characters & Entities

• Puṣkara
• Tīrthas
• Kuṇḍa
• Ajogandha
• Ajogandheśvara (Mahāliṅga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred presence is intensified through dharmic consecration—uniting tīrtha-power with Śiva’s Liṅga establishes a lasting field of merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The kuṇḍa near Ajogandha and the Ajogandha-named Mahāliṅga within Prabhāsa Kṣetra, linked to Puṣkara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tīrtha-invocation/establishment (tīrtha-vinyāsa) and Liṅga-pratiṣṭhā (consecration/installation).