Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 30

Devanagari script

तस्य पश्चिमभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । गंगेश्वरमिति ख्यातं गंगया यत्प्रतिष्ठितम्

Transliteration

tasya paścimabhāge tu nātidūre vyavasthitam | gaṃgeśvaramiti khyātaṃ gaṃgayā yatpratiṣṭhitam

Translation

اُس کے مغربی حصے میں، زیادہ دور نہیں، ‘گنگیشور’ کے نام سے مشہور ایک استھان ہے، جسے دیوی گنگا نے وہاں پرتیِشٹھت کیا تھا۔

Word by Word

• तस्य: of that (place/it)
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन (Singular)

• पश्चिमभागे: in the western part
• पश्चिमभागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पश्चिम + भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः—पश्चिमः भागः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• तु: indeed/but
• तु: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/अन्वयार्थक

• नातिदूरे: not very far (away)
• नातिदूरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: न + अति + दूर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अव्ययीभावः—न अति दूरम् (not very far)

• व्यवस्थितम्: situated/placed
• व्यवस्थितम्: Karma-samānādhikaraṇa / Predicative (विधेय)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; ‘स्थित’ = placed/situated

• गंगेश्वरम्: Gangeśvara (Lord of Gaṅgā)
• गंगेश्वरम्: Karta/Predicate nominative (उद्देश्य/विधेय)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; समासः—गङ्गायाः ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• इति: thus
• इति: Quotative marker (इत्यर्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/इत्यर्थक अव्यय

• ख्यातम्: known/called
• ख्यातम्: Predicate (विधेय)
• Type: Adjective
• Root: ख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘प्रसिद्ध’

• गंगया: by Gaṅgā
• गंगया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karma/Relative (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• प्रतिष्ठितम्: established/consecrated
• प्रतिष्ठितम्: Predicate (विधेय)
• Type: Adjective
• Root: प्र + स्था (धातु) → प्रतिष्ठित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

Speaker

Īśvara (Śiva) (deduced from dialogue frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgeśvara

Type: temple

Skanda Dialogue

Listener: Devī

Visual Art Cues

Scene: A small but radiant Śiva-liṅga shrine stands to the west; Gaṅgā appears as a divine woman with a water-pot, performing pratiṣṭhā/abhisheka, sanctifying the liṅga named Gaṅgeśvara.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Gaṅgeśvara (Śiva-liṅga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas and liṅgas are sanctified through divine installation, making geography itself a vehicle of liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gaṅgeśvara, a Śiva site established by Gaṅgā in Prabhāsa-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, darśana and worship at the installed liṅga; no explicit rite stated in this verse.