Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 24

Devanagari script

नेत्रे रविशशिप्रख्ये भ्रुवावंतकसन्निभे । लेलिहज्जिह्वया वक्त्रं विद्युच्चलितलोलया । व्यात्ताननो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगद्बलात्

Transliteration

netre raviśaśiprakhye bhruvāvaṃtakasannibhe | lelihajjihvayā vaktraṃ vidyuccalitalolayā | vyāttānano ghoradṛṣṭirgrasanniva jagadbalāt

Translation

اس کی آنکھیں سورج اور چاند کی مانند دہک رہی تھیں؛ اس کی بھنویں پہاڑ کی چوٹیوں جیسی تھیں۔ بجلی کی طرح بےقرار لرزتی، چاٹتی ہوئی زبان کے ساتھ اس کا منہ پھٹا ہوا تھا؛ اس کی ہیبت ناک نگاہ گویا زور کے بل پر ساری دنیا نگل لے۔

Word by Word

• नेत्रे: two eyes
• नेत्रे: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), द्विवचन

• रविशशिप्रख्ये: like the sun and the moon
• रविशशिप्रख्ये: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रवि + शशि + प्रख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन; ‘नेत्रे’ इत्यस्य विशेषणम्; रवि-शशि (dvandva) + प्रख्य (like)

• भ्रुवौ: two eyebrows
• भ्रुवौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भ्रू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन

• अन्तकसन्निभे: resembling Yama (Death)
• अन्तकसन्निभे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्तक + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन; ‘भ्रुवौ’ इत्यस्य विशेषणम्

• लेलिहत्: licking
• लेलिहत्: Kriya-visheshana (Participial qualifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √लिह् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (Present active participle), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; ‘जिह्वया’ इत्यनेन सह—‘लेलिहज्जिह्वया’ = with a licking tongue

• जिह्वया: with (his) tongue
• जिह्वया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: जिह्वा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• वक्त्रम्: mouth/face
• वक्त्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन

• विद्युच्चलितलोलया: with a lightning-quivering, restless (tongue)
• विद्युच्चलितलोलया: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विद्युत् + चलित + लोल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन; ‘जिह्वा’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘विद्युत्-चलित’ (moved like lightning) + ‘लोल’ (trembling)

• व्यात्ताननः: with gaping mouth
• व्यात्ताननः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्यात्त + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन; ‘व्यात्तम् आननम् यस्य’ इति कर्मधारय/बहुव्रीह्यर्थे विशेषणम्

• घोरदृष्टिः: of dreadful gaze
• घोरदृष्टिः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: घोर + दृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘घोरा दृष्टिः यस्य’ इति विशेषणम्

• ग्रसन्: devouring
• ग्रसन्: Kriya-visheshana (Participial qualifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √ग्रस् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘(सः) ग्रसन्’

• इव: as if/like
• इव: Upamana-marker (Simile/उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमान-अव्यय (particle of comparison)

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• बलात्: by force/forcibly
• बलात्: Hetu/Apadana (Cause/source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन; अव्ययीभाववत्—‘बलात्’ = forcibly

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration within Prabhāsakṣetra Māhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (Cyavaneśvara-mahātmya)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Close, cinematic description of Mada’s face: sun-and-moon eyes, mountain-peak brows, lightning-flickering tongue, gaping mouth, gaze that threatens to consume the cosmos.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Adharma appears overwhelming, but such descriptions prepare the listener for divine/ṛṣi power that restores order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra, the sacred landscape where Cyavana-related events are narrated.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is a vivid portrayal of a fearsome being to heighten the māhātmya narrative.