Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 41

Devanagari script

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । योऽसौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

Transliteration

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ | yo'sau prāṇāṃtiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

Translation

وہ پیاسِ خواہش جسے بدفہم لوگ چھوڑنا دشوار سمجھتے ہیں، اور جو بڑھاپے میں بھی پرانی نہیں ہوتی—وہی جان لے لینے والی بیماری ہے؛ جو اس لالچ کو ترک کر دے، خوشی اسی کے حصے میں ہے۔

Word by Word

• या: which (she/that)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्; सम्बन्धसूचक-सर्वनाम

• दुस्त्यजा: hard to give up
• दुस्त्यजा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुस् (उपसर्ग) + √त्यज् (धातु) → त्याज्य (कृदन्त) / त्यज्-योग्य; प्रातिपदिक ‘दुस्त्यज’
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्; साध्य/योग्यतावाचक (hard to abandon)

• दुर्मतिभिः: by the foolish
• दुर्मतिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दुर् (उपसर्ग) + मति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचनम्

• या: which
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• न: not
• न: Avyaya (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation particle)

• जीर्यति: decays/ages
• जीर्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जॄ (धातु)
• Form: लट् (Present/वर्तमान), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• जीर्यतः: of one who is aging
• जीर्यतः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: √जॄ (धातु) → जीर्यत् (शतृ-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचनम्; वर्तमानकृदन्तः (शतृ) ‘जीर्यत्’ = of one who is decaying

• यः: which/that (he/it)
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• असौ: that (yonder)
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्; दूरवाचक-सर्वनाम

• प्राण-अन्तिकः: life-ending / life-threatening
• प्राण-अन्तिकः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राण (प्रातिपदिक) + अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (प्राणानाम् अन्तिकः) = life-threatening

• रोगः: disease
• रोगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

• ताम्: that (her/it)
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्

• तृष्णाम्: craving
• तृष्णाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तृष्णा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्

• त्यजतः: of one who gives up
• त्यजतः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: √त्यज् (धातु) → त्यजत् (शतृ-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचनम्; वर्तमानकृदन्तः (शतृ) = of one who abandons

• सुखम्: happiness
• सुखम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचनम्

Speaker

Arundhatī (contextual continuation from the immediately preceding verse)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārvatī (implied by vocative style in nearby verses)

Visual Art Cues

Scene: An ascetic or pilgrim stands at a sacred shore, turning away from glittering objects; a dark serpent-like ‘thirst’ coils near the heart and dissolves as the pilgrim releases it, revealing calm radiance.

Characters & Entities

• Arundhatī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Craving is a destructive illness; abandoning it is the gateway to peace and well-being.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is part of the Prabhāsa-kṣetra māhātmya discourse, framing pilgrimage as inner transformation.

What ritualistic prescription is mentioned?

No external ritual is stated; the prescription is inner renunciation—tyāga of tṛṣṇā.