Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 39

Devanagari script

प्रतिग्रहसमर्थानां निवृत्तानां प्रतिग्रहात् । य एव ददतां लोकास्त एवाप्रतिगृह्णताम्

Transliteration

pratigrahasamarthānāṃ nivṛttānāṃ pratigrahāt | ya eva dadatāṃ lokāsta evāpratigṛhṇatām

Translation

جو لوگ ہدیہ قبول کرنے کے حق دار ہوتے ہوئے بھی قبول کرنے سے باز رہتے ہیں، دینے والوں کو جو لوک ملتے ہیں، وہی لوک نہ لینے والوں کو بھی حاصل ہوتے ہیں۔

Word by Word

• प्रतिग्रह-समर्थानाम्: of those capable of accepting gifts
• प्रतिग्रह-समर्थानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: प्रतिग्रह (प्रातिपदिक) + समर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (प्रतिग्रहे समर्थाः)

• निवृत्तानाम्: of those who have refrained
• निवृत्तानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: नि-√वृत् (धातु) → निवृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचनम्; भूतकृदन्तः (क्त) ‘निवृत्त’ = having refrained/withdrawn

• प्रतिग्रहात्: from accepting gifts
• प्रतिग्रहात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: प्रतिग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचनम्; अपादानार्थे (ablative)

• ये: who (those who)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्; सम्बन्धसूचक-सर्वनाम

• एव: indeed/only
• एव: Avyaya (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपातः (particle/emphasis)

• ददताम्: of those who give
• ददताम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: √दा (धातु) → ददत् (शतृ-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचनम्; वर्तमानकृदन्तः (शतृ) ‘ददत्’ = giving

• लोकाः: worlds (realms)
• लोकाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्

• ते: those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचनम्

• एव: indeed
• एव: Avyaya (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपातः (particle/emphasis)

• अ-प्रतिगृह्णताम्: of those who do not accept (gifts)
• अ-प्रतिगृह्णताम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्-उपसर्ग/प्रत्यय) + प्रति-√ग्रह् (धातु) → प्रतिगृह्णत् (शतृ-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचनम्; वर्तमानकृदन्तः (शतृ) ‘प्रतिगृह्णत्’ = accepting; नञ्-निषेधः = not accepting

Speaker

Unspecified (continuation of Jamadagni’s teaching in the same sequence)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages/pilgrims (contextual)

Visual Art Cues

Scene: Two parallel vignettes: a householder offers charity with humility; a self-controlled sage, though entitled, declines with serene smile. Above, symbolic ‘heavenly worlds’ appear equally over both.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Renunciation of receiving can equal the merit of giving, when done by one who is eligible to accept.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is embedded in Prabhāsa-kṣetra māhātmya, aligning tīrtha-visit with purity, restraint, and merit.

What ritualistic prescription is mentioned?

It concerns the dharma of dāna (giving) and pratigraha/apratigraha (accepting or refusing gifts).