Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 2

Devanagari script

हिरण्यातटमाश्रित्य रक्षार्थं समुपस्थितम् । तत्रैव हीरकं क्षेत्रं तस्मिन्रक्षां करोति सः

Transliteration

hiraṇyātaṭamāśritya rakṣārthaṃ samupasthitam | tatraiva hīrakaṃ kṣetraṃ tasminrakṣāṃ karoti saḥ

Translation

وہ ہِرَنیَا کے کنارے کا سہارا لے کر حفاظت کے لیے وہیں موجود رہتا ہے۔ وہیں ہِیرَک کْشیتر ہے، اور اسی مقام میں وہ نگہبانی انجام دیتا ہے۔

Word by Word

• हिरण्यतटम्: the golden bank/shore
• हिरण्यतटम्: Karma (Object of āśritya/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हिरण्य + तट (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (हिरण्यस्य तटः); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आश्रित्य: having resorted to
• आश्रित्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: आ-श्रि (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); अव्ययभाव; धातु: आ-श्रि

• रक्षार्थम्: for protection
• रक्षार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: रक्षा + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (रक्षायाः अर्थः); पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-प्रयोग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; प्रयोजनवाचक (purpose)

• समुपस्थितम्: present/arrived
• समुपस्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-उप-स्था (धातु) → समुपस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of implied देवम्/क्षेत्रपालम्)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण-निपात

• हीरकम्: diamond-like/‘Hīraka’ (name)
• हीरकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हीरक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of क्षेत्रम्)

• क्षेत्रम्: the sacred field/region
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तस्मिन्: in it
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग/पुल्लिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• रक्षाम्: protection
• रक्षाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रक्षा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• करोति: does/makes
• करोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, एकवचन; धातु: कृ

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुल्लिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hiraṇyā-taṭa / Hīraka-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Devī/Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A luminous guardian deity stationed on a riverbank labeled Hiraṇyā; behind him lies a demarcated sacred ‘Hīraka-kṣetra’—shown as a bounded field with small shrines and protective markers.

Characters & Entities

• Hiraṇyā-taṭa
• Hīraka Kṣetra
• Kṣetrapāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage landscapes are not merely physical; they are ritually protected domains where divine guardians uphold sanctity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Hiraṇyā-taṭa (Hiraṇyā riverbank/shore) and the Hīraka Kṣetra within Prabhāsa Kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed here; the verse identifies the guardian’s station and protective function at the site.