Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 72

Devanagari script

देवाधीनाः प्रजाः सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः । ते यज्ञा ब्राह्मणाधीनास्तस्माद्देवा द्विजोत्तमाः

Transliteration

devādhīnāḥ prajāḥ sarvā yajñādhīnāśca devatāḥ | te yajñā brāhmaṇādhīnāstasmāddevā dvijottamāḥ

Translation

تمام رعایا دیوتاؤں پر منحصر ہے، اور دیوتا یَجّ پر منحصر ہیں۔ وہ یَجّ برہمنوں پر قائم ہے؛ اس لیے دِویجوتّم ہی (زمین پر) حقیقی دیو ہیں۔

Word by Word

• देवाधीनाः: dependent on the gods
• देवाधीनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: देव (प्रातिपदिक) + अधीन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (देवानाम् अधीनाः); पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; विशेषण

• प्रजाः: creatures/subjects
• प्रजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; विशेषण (प्रजाः)

• यज्ञाधीनाः: dependent on sacrifices
• यज्ञाधीनाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + अधीन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (यज्ञानाम् अधीनाः); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; विशेषण (देवताः)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक निपात

• देवताः: deities
• देवताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन

• ते: they/those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; सर्वनाम

• यज्ञाः: sacrifices
• यज्ञाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन

• ब्राह्मणाधीनाः: dependent on Brahmins
• ब्राह्मणाधीनाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक) + अधीन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (ब्राह्मणानाम् अधीनाः); पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन; विशेषण (यज्ञाः)

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात् इति तद्धित-निपातवत्; हेत्वर्थक अव्यय (ablatival adverb “therefore/from that”)

• देवाः: the gods
• देवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन

• द्विजोत्तमाः: the best of the twice-born
• द्विजोत्तमाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (द्विजानाम् उत्तमाः); पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन

Speaker

Skanda (deduced from Prabhāsakṣetra-māhātmya narrative style within Skanda Purāṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrims/ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: A symbolic ‘chain’ scene: villagers/prājā in lower register, devatās above receiving offerings, a yajña fire at center, and brāhmaṇas officiating as the pivotal link; arrows or visual flow indicates dependence.

Characters & Entities

• Deva
• Prajā
• Yajña
• Brāhmaṇa
• Dvijottama

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic welfare is linked to yajña, and yajña is linked to brāhmaṇa stewardship; dharma sustains the world.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra, where the tīrtha narrative emphasizes yajña-centered dharma.

What ritualistic prescription is mentioned?

It underscores yajña as essential and implies supporting qualified Brāhmaṇas who maintain sacrificial rites.