Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 100

Devanagari script

वाराहकल्पे विप्रेन्द्रास्तेषां भेदः प्रवर्तते । अष्टादशप्रकारेण ब्रह्माण्डं भिन्नमेव हि

Transliteration

vārāhakalpe viprendrāsteṣāṃ bhedaḥ pravartate | aṣṭādaśaprakāreṇa brahmāṇḍaṃ bhinnameva hi

Translation

اے برہمنوں کے سردار! واراہ کلپ میں ان کی تقسیمیں رائج ہوتی ہیں؛ بے شک برہمانڈ پران اٹھارہ طریقوں سے منقسم پایا جاتا ہے۔

Word by Word

• वाराहकल्पे: in the Varāha aeon
• वाराहकल्पे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वाराह-कल्प (प्रातिपदिक; वाराह + कल्प)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुष-समास (वाराहस्य कल्पः)

• विप्रेन्द्राः: O best of brāhmaṇas
• विप्रेन्द्राः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र-इन्द्र (प्रातिपदिक; विप्र + इन्द्र)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन; तत्पुरुष-समास (विप्राणाम् इन्द्राः)

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Shashthi-Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), बहुवचन

• भेदः: division; difference
• भेदः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• प्रवर्तते: arises; proceeds
• प्रवर्तते: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√वृत् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

• अष्टादशप्रकारेण: by eighteen kinds
• अष्टादशप्रकारेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अष्टादश-प्रकार (प्रातिपदिक; अष्टादश + प्रकार)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; तत्पुरुष-समास (अष्टादश प्रकाराः यस्य/येन)

• ब्रह्माण्डम्: the universe (cosmic egg)
• ब्रह्माण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म-अण्ड (प्रातिपदिक; ब्रह्म + अण्ड)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास (ब्रह्मणः अण्डम्)

• भिन्नम्: divided
• भिन्नम्: Karma-Samānādhikaraṇa (Object complement)
• Type: Adjective
• Root: भिन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक; √भिद् + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• एव: indeed; just
• एव: Avyaya (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle/emphasis)

• हि: for; indeed
• हि: Avyaya (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle; reason/emphasis)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) addressing sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: viprendra brāhmaṇas (as addressed)

Visual Art Cues

Scene: A teacher addresses ‘viprendra’ brāhmaṇas; behind them a symbolic Varāha (boar incarnation) motif and a wheel of time; a manuscript labeled ‘Brahmāṇḍa’ shown with multiple segmented bundles (18).

Characters & Entities

• Vārāha-kalpa
• Brahmāṇḍa Purāṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tradition acknowledges multiple recensions across kalpas while maintaining continuity of dharma and sacred memory.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is mentioned; the verse is about kalpa-based textual division.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.