Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 15

Devanagari script

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः । एवं वर्णविशेषेण ध्यायेत्सूर्यं यथाक्रमम्

Transliteration

hemante tāmravarṇastu śiśire lohito raviḥ | evaṃ varṇaviśeṣeṇa dhyāyetsūryaṃ yathākramam

Translation

ہیمَنت میں سورج کو تانبئی رنگ میں دھیان کرنا چاہیے، اور شِشِر میں روی سرخ رنگ کا ہے۔ یوں رنگوں کی ان خاص صورتوں کے ساتھ، موسموں کے درست ترتیب کے مطابق سوریا کا مراقبہ کرے۔

Word by Word

• हेमन्ते: in winter (hemanta)
• हेमन्ते: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हेमन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कालाधिकरण

• ताम्रवर्णः: copper-colored
• ताम्रवर्णः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ताम्र (प्रातिपदिक) + वर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘ताम्र-वर्ण’ = ‘ताम्रः वर्णः यस्य’ (कर्मधारय, विशेषण)

• तु: but, indeed
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात), विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)

• शिशिरे: in late winter (śiśira)
• शिशिरे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिशिर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कालाधिकरण

• लोहितः: reddish
• लोहितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लोहित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (रवेः)

• रविः: the Sun (Ravi)
• रविः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रवि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सूर्यपर्याय

• एवम्: thus, in this way
• एवम्: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रकारवाचक), ‘एवम्’ = ‘इस प्रकार’

• वर्णविशेषेण: by the particular color
• वर्णविशेषेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वर्ण (प्रातिपदिक) + विशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘वर्ण-विशेष’ = ‘वर्णस्य विशेषः’ (षष्ठी-तत्पुरुष)

• ध्यायेत्: should meditate upon
• ध्यायेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• सूर्यम्: the Sun
• सूर्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• यथाक्रमम्: in due order, sequentially
• यथाक्रमम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय) + क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास, अव्यय; अर्थे ‘क्रमानुसारम्’

Speaker

Narratorial instruction within the Prabhāsakṣetra Māhātmya (context: Śiva’s teaching continues in this passage)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages/devotees (contextual)

Visual Art Cues

Scene: Continuation of the seasonal wheel: Hemanta with copper dawn/dusk glow; Śiśira with crisp red sun over cool landscape; a devotee seated facing east, hands in añjali, counting breath with the seasons.

Characters & Entities

• Sūrya
• Ravi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotion becomes steadier when worship adapts to sacred time-cycles; Sūrya is contemplated through season-appropriate forms.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsakṣetra (Prabhāsa), presented in the Skanda Purana as a foremost sacred landscape for merit-bearing worship.

What ritualistic prescription is mentioned?

Seasonal dhyāna: meditate on the Sun with prescribed colors for Hemanta and Śiśira, following the proper sequence.