Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 3

Devanagari script

प्रख्यातं भुवि देवेशि कलौ भूतेश्वरं स्मृतम् । पुरा द्वापरसंधौ च तत्र भूतानि कोटिशः

Transliteration

prakhyātaṃ bhuvi deveśi kalau bhūteśvaraṃ smṛtam | purā dvāparasaṃdhau ca tatra bhūtāni koṭiśaḥ

Translation

اے دیویِ دیوتاؤں! یہ زمین پر مشہور ہے؛ کلی یُگ میں اسے ‘بھوتیشور’ کے نام سے یاد کیا جاتا ہے۔ اور قدیم زمانے میں، دواپر یُگ کے سنگم پر، وہاں کروڑوں بھوت جمع تھے۔

Word by Word

• प्रख्यातम्: well-known
• प्रख्यातम्: Pratipadya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: प्र + ख्या (धातु) → प्रख्यात (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय/विशेषण (नाम/लिङ्गम् implied)

• भुवि: on earth
• भुवि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• देवेशि: O mistress of the gods
• देवेशि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवेशी (प्रातिपदिक) = देव + ईशी
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; तत्पुरुष-समास (देवानाम् ईशी)

• कलौ: in the Kali age
• कलौ: Adhikarana (Temporal/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• भूतेश्वरम्: (as) Bhūteśvara
• भूतेश्वरम्: Pratipadya (Predicate nominal/नाम)
• Type: Noun
• Root: भूतेश्वर (प्रातिपदिक) = भूत + ईश्वर
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/नाम), एकवचन; तत्पुरुष-समास (भूतानाम् ईश्वरः)

• स्मृतम्: is remembered/called
• स्मृतम्: Kriya (Verbal predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-भाव (is remembered/called)

• पुरा: formerly
• पुरा: Adhikarana (Temporal/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: कालवाचक अव्यय (adverb)

• द्वापरसन्धौ: at the Dvāpara junction
• द्वापरसन्धौ: Adhikarana (Temporal/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्वापरसन्धि (प्रातिपदिक) = द्वापर + सन्धि
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुष-समास (द्वापरस्य सन्धिः)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (locative adverb)

• भूतानि: beings; spirits
• भूतानि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), बहुवचन

• कोटिशः: in crores; by the crore
• कोटिशः: Visheshana (Adverbial qualifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: कोटि (प्रातिपदिक) + शस् (तद्धित/अव्ययीभाव-प्रयोग)
• Form: अव्यय (प्रकार/परिमाणवाचक; -शस् प्रत्ययार्थ)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhūteśvara (Kali-yuga name) / Bhūtanātheśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A Śiva shrine at dusk; innumerable bhūtas (Śiva-gaṇas) gather respectfully around the sanctum at a yuga-junction, some fierce, some benign; Śiva’s protective aura dominates, with Devī observing the marvel.

Characters & Entities

• Bhūteśvara
• Kali Yuga
• Dvāpara-saṃdhi
• Bhūtas
• Devī (Deveśī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha’s fame spans cosmic time; yuga transitions and divine assemblies mark the enduring sanctity of Śiva’s shrine.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bhūteśvara/Bhūtanātheśvara shrine in Prabhāsa-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse conveys the shrine’s yuga-name and a legendary gathering of bhūtas.