Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 144

Devanagari script

भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्

Transliteration

bhramatā khalu deveśi sacaṃdragrahatārakam | adhogati mahābhāge babhūvākṣiptamākulam

Translation

اے دیویوں کی دیوی! جب وہ گھومتا رہا تو چاند، سیاروں اور ستاروں سمیت سارا فلک پراگندہ و مضطرب ہو گیا، اے نہایت بخت والی! گویا سب کچھ نیچے کی طرف گرنے لگا۔

Word by Word

• भ्रमता: while wandering
• भ्रमता: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: भ्रम् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), तृतीया विभक्ति (3rd/तृतीया), एकवचन; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग सम्भाव्य; अर्थे—‘भ्रमन्/भ्रमता’ = ‘while wandering/when (it) was wandering’

• खलु: indeed
• खलु: Sambandha/Discourse particle (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: खलु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; बलार्थे/निश्चयार्थे

• देवेशि: O goddess (lady of the gods)
• देवेशि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवेशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति (8th/सम्बोधन), एकवचन; संबोधन

• स: with
• स: Sahārtha (Accompaniment marker/सहार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: स (अव्यय)
• Form: उपसर्गसदृश/सह-अर्थक अव्यय; ‘सह’ अर्थे

• चन्द्र: moon
• चन्द्र: Compound member (समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• ग्रह: planet
• ग्रह: Compound member (समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: ग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)

• तारकम्: the (system of) moon, planets, and stars
• तारकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तारक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन; समाहार-द्वन्द्वः—(चन्द्र + ग्रह + तारक) ‘चन्द्रग्रह-तारकाणि’ इत्यस्य समाहारः

• अधोगति: downward motion
• अधोगति: Karta/State (कर्ता/भाव)
• Type: Noun
• Root: अधस् + गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी/अव्ययीभावसदृश-तत्पुरुषः—‘अधः गमनम्’ = downward movement

• महाभागे: O fortunate lady
• महाभागे: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाभागा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति (8th/सम्बोधन), एकवचन; संबोधन

• बभूव: became/occurred
• बभूव: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• आक्षिप्तम्: thrown about
• आक्षिप्तम्: Karma/Predicate complement (कर्म/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + क्षिप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• आकुलम्: confused, agitated
• आकुलम्: Predicate complement (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (आक्षिप्तम् इत्यस्य)

Speaker

Narrator addressing Devī (contextual addressee: Deveśī)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: The sky itself seems to tumble: Moon, planets, and stars swirl in confusion as the Sun’s revolution disrupts the celestial order; Devī is addressed directly.

Characters & Entities

• Deveśī (Devī)
• Candra (Moon)
• Graha (planets)
• Tārā (stars)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic stability depends on rightful measure; when measure is disturbed, even the heavens tremble.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The astral imagery supports the grandeur of Prabhāsa-kṣetra Māhātmya, where cosmic events are narrated to magnify sacred space.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual prescription is present.