Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 45

Devanagari script

आपोहिष्ठेति ऋगियं हृदयं परिकीर्त्तितम् । ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत्

Transliteration

āpohiṣṭheti ṛgiyaṃ hṛdayaṃ parikīrttitam | ṛtaṃ satyaṃ śikhā proktā udutyaṃ netramādiśet

Translation

’آپو ہی شٹھے…‘ یہ رِگ ویدی رِچَا ’ہردیہ‘ (دل) کہی گئی ہے۔ ’رتَم ستیَم…‘ کو ’شِکھا‘ (چوٹی) بتایا گیا ہے، اور ’اُدُ تْیَم…‘ کو ’نیتْر‘ (آنکھ) کے طور پر مقرر کیا جائے۔

Word by Word

• आपोहिष्ठेति: “āpohiṣṭha …” thus
• आपोहिष्ठेति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: आपः + हि + स्थ (पदसमूह/मन्त्र-आरम्भ) + इति (अव्यय)
• Form: मन्त्र-उद्धरणे ‘इति’ सहितं अव्ययवत् प्रयोगः (quotative)

• ऋक्: a Ṛg-verse
• ऋक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋच्/ऋक् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• इयम्: this
• इयम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (demonstrative)

• हृदयम्: the heart(-mantra)
• हृदयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• परिकीर्तितम्: is declared
• परिकीर्तितम्: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि + कीर्त् (धातु)
• Form: कर्मणि क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘परिकीर्तितम्’ = उक्तम्/निर्दिष्टम् (has been declared)

• ऋतम्: ṛta (cosmic order/truth)
• ऋतम्: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (अत्र नामनिर्देशे प्रथमा)

• सत्यम्: truth
• सत्यम्: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (अत्र नामनिर्देशे प्रथमा)

• शिखा: the tuft/crown-lock (śikhā)
• शिखा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिखा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• प्रोक्ता: is said (to be)
• प्रोक्ता: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु)
• Form: कर्मणि क्त-प्रत्ययान्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘प्रोक्ता’ = कथिता/उक्ता (is said)

• उदुत्यम्: (the mantra) “udutya”
• उदुत्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उद् + उत्य (मन्त्र-आरम्भ/प्रातिपदिकवत्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; मन्त्रनाम-रूपेण (as the name ‘udutya’)

• नेत्रम्: the eye
• नेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आदिशेत्: should designate/assign
• आदिशेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + दिश् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

Skanda (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim-priest at Prabhāsa performs aṅga-nyāsa: right hand to heart, then to the crown-knot, then touching the eyes, while the sea-breeze and temple lamps flicker near the sacred shore.

Characters & Entities

• Ṛgveda
• Prabhāsa-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Vedic speech is treated as a living sacred body—mantras are installed as ‘limbs’ to internalize worship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra, where Vedic-mantra nyāsa is integrated into the worship procedure.

What ritualistic prescription is mentioned?

Assign specific Vedic verses as hṛdaya (heart), śikhā (topknot), and netra (eye) in the nyāsa sequence.