Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 15

Devanagari script

मनोग्राह्यं परं धाम पुरुषाख्यं जगन्मयम् । हृत्पंकजसमासीनं तेजोरूपं निरिन्द्रियम्

Transliteration

manogrāhyaṃ paraṃ dhāma puruṣākhyaṃ jaganmayam | hṛtpaṃkajasamāsīnaṃ tejorūpaṃ nirindriyam

Translation

(میں اُسی کو سجدۂ تعظیم کرتا ہوں) جو پاکیزہ ذہن سے قابلِ ادراک ہے—وہی برتر دھام، ‘پُرُش’ کے نام سے معروف، کائنات میں سراسر محیط؛ دل کے کنول میں متمکن، نورانی صورت، حواس سے ماورا۔

Word by Word

• मनोग्राह्यम्: graspable by the mind
• मनोग्राह्यम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मनस् (प्रातिपदिक) + ग्राह्य (कृदन्त; √ग्रह्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (मनसा ग्राह्यम्)

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• धाम: abode; splendor
• धाम: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पुरुषाख्यम्: called ‘Puruṣa’
• पुरुषाख्यम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक) + आख्य (कृदन्त; √ख्या ‘to be called’)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (पुरुष इति आख्यं)

• जगन्मयम्: pervaded by the universe; consisting of the world
• जगन्मयम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जगत् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (जगता मयम्)

• हृत्पंकजसमासीनम्: seated in the lotus of the heart
• हृत्पंकजसमासीनम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हृत् (प्रातिपदिक) + पंकज (प्रातिपदिक) + समासीन (कृदन्त; √आस् with सम्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; (हृत्पंकजे समासीनम्) सप्तमी-तत्पुरुषभावः

• तेजोरूपम्: of the form of light/splendor
• तेजोरूपम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• निरिन्द्रियम्: without senses; beyond the sense-organs
• निरिन्द्रियम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

Speaker

Romaharṣaṇa (continuing invocation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sage/narrator offers praṇāma to a formless luminous Puruṣa visualized as a radiant orb seated within a stylized heart-lotus; the universe subtly emanates from that light, while the coastal Prabhāsa landscape is hinted in the background.

Characters & Entities

• Puruṣa
• Heart-lotus (hṛtpaṅkaja)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True pilgrimage is completed inwardly: the Lord is realized as light in the heart, beyond sensory grasping.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsakṣetra remains the external setting; the verse emphasizes the inner ‘kṣetra’ of the heart.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; it suggests heart-centered contemplation of the luminous Puruṣa.