Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 13

Devanagari script

हंसं शुचिषदं व्योम व्यापकं सर्वदं शिवम् । उदासीनं निरायासं निष्प्रपञ्चं निरञ्जनम्

Transliteration

haṃsaṃ śuciṣadaṃ vyoma vyāpakaṃ sarvadaṃ śivam | udāsīnaṃ nirāyāsaṃ niṣprapañcaṃ nirañjanam

Translation

میں اُس کو نمسکار کرتا ہوں جو ہنس ہے، پاکیزگی میں مقیم؛ آکاش کی طرح ہمہ گیر؛ سب کچھ عطا کرنے والا؛ شِو، سراسر خیر و برکت؛ بے تعلق اور بے تکلف؛ مظاہرِ عالم سے ماورا اور بے داغ۔

Word by Word

• हंसम्: Haṃsa; the Supreme (as ‘Haṃsa’)
• हंसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• शुचिषदम्: dwelling in purity; seated in the pure
• शुचिषदम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुचि (प्रातिपदिक) + सद् (धातु; कृदन्त-आधार)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (हंसम्/परमात्मानम् प्रति)

• व्योम: sky; ether
• व्योम: Visheshana (Appositional qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (स्तुत्यर्थे विशेषणवत् प्रयोगः)

• व्यापकम्: all-pervading
• व्यापकम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्याप् (धातु) + क (कृदन्त-प्रत्यय; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; वर्तमानकृदन्त-भावे विशेषण

• सर्वदम्: giver of all
• सर्वदम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + द (धातु √दा ‘to give’; कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• शिवम्: auspicious; Śiva
• शिवम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण/नामरूपेण

• उदासीनम्: indifferent; detached
• उदासीनम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उद्-आस् (धातु) + इन (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• निरायासम्: effortless; without strain
• निरायासम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + आयास (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; नञ्/निर्-पूर्वक विशेषण

• निष्प्रपञ्चम्: free from manifestation/expansion; beyond worldly multiplicity
• निष्प्रपञ्चम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निस् (उपसर्ग) + प्रपञ्च (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• निरञ्जनम्: stainless; untainted
• निरञ्जनम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + अञ्जन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

Speaker

Romaharṣaṇa (continuing invocation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (topic)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages

Visual Art Cues

Scene: Abstract-devotional visualization: a radiant, formless presence filling the sky-space; a white haṃsa gliding over a still lake; the deity suggested as pure light beyond worldly web.

Characters & Entities

• Haṃsa (Supreme Self)
• Śiva (as auspiciousness—śivam)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Supreme is pure, all-pervading, and beyond worldly entanglement; remembering this purifies the listener before tīrtha-glorification.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is a theological preface; the chapter proceeds to the greatness of Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; it models contemplative praise (stuti) as preparation for hearing māhātmya.