Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 56

Devanagari script

रुक्मिणी देवकीपुत्रश्चक्रतीर्थं च गोमती । गोपीनां चंदनं लोके तुलसी दुर्लभा कलौ

Transliteration

rukmiṇī devakīputraścakratīrthaṃ ca gomatī | gopīnāṃ caṃdanaṃ loke tulasī durlabhā kalau

Translation

رُکمِنی، دیوکی پُتر کرشن، چکر تیرتھ اور گومتی—یہ سب مشہور ہیں۔ کلی یُگ میں دنیا میں گوپیوں کا چندن اور تُلسی نایاب ہو جاتے ہیں۔

Word by Word

• रुक्मिणी: Rukmiṇī
• रुक्मिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रुक्मिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• देवकी-पुत्रः: Devakī’s son (Kṛṣṇa)
• देवकी-पुत्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवकी (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘देवक्याः पुत्रः’)

• चक्र-तीर्थम्: Cakratīrtha
• चक्र-तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘चक्रस्य तीर्थम्’)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• गोमती: the Gomati (river)
• गोमती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गोमती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• गोपीनाम्: of the gopīs
• गोपीनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गोपी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• चन्दनम्: sandalwood
• चन्दनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरणम्

• तुलसी: Tulasī
• तुलसी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुलसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दुर्लभा: rare
• दुर्लभा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दुर्लभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (तुलसी)

• कलौ: in the Kali age
• कलौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘कलियुगे’ इत्यर्थे अधिकरणम्

Speaker

Sūta (deduced from Prabhāsa-khaṇḍa māhātmya narration context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-tīrtha; Gomatī (within Dvārakā)

Type: tirtha

Visual Art Cues

Scene: A devotional still-life and map-like tableau: Kṛṣṇa and Rukmiṇī presiding above; below, Cakra-tīrtha waters with a subtle discus motif and the flowing Gomatī; in the foreground, a small, precious sprig of tulasī and a tiny container of gopī-candana labeled ‘durlabha in Kali’.

Characters & Entities

• Rukmiṇī
• Devakīputra (Kṛṣṇa)
• Cakra-tīrtha
• Gomatī
• Gopīs
• Candana
• Tulasī
• Kali-yuga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse elevates Dvārakā’s sacred persons and tīrthas, and highlights the preciousness/rarity of key devotional supports in Kali-yuga.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakra-tīrtha and the Gomati within the Dvārakā sacred region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicit Vaiṣṇava practice markers: use/seek tulasī and gopī-candana (though no direct injunction is stated).