Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 90

Devanagari script

एवमुक्त्वा तमादाय नृपं भार्यासमन्वितम् । अजाभिस्ताभिरस्त्रैश्च तैश्चापि परमेश्वरः । प्रविवेश जले तस्मिन्देवीकुण्डसमुद्भवे

Transliteration

evamuktvā tamādāya nṛpaṃ bhāryāsamanvitam | ajābhistābhirastraiśca taiścāpi parameśvaraḥ | praviveśa jale tasmindevīkuṇḍasamudbhave

Translation

یوں کہہ کر پرمیشور نے بادشاہ کو اُس کی رانی سمیت، اُن بکریوں اور ہتھیاروں کے ساتھ، دیوی کنڈ سے اُبھرے ہوئے اُس پانی میں داخل کیا۔

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Kriya-visheshana (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्ययम् (adverb: thus)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund), पूर्वक्रिया (prior action): ‘having said’

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), द्वितीया-विभक्तिः (accusative/2nd), एकवचनम् (singular)

• आदाय: having taken
• आदाय: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: आ-दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund): ‘having taken’

• नृपम्: the king
• नृपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), द्वितीया-विभक्तिः (accusative/2nd), एकवचनम् (singular)

• भार्यासमन्वितम्: accompanied by (his) wife
• भार्यासमन्वितम्: Karma (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भार्या-समन्वित (प्रातिपदिक; भार्या + समन्वित)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), द्वितीया-विभक्तिः (accusative/2nd), एकवचनम् (singular); विशेषणम् (qualifying) नृपम्

• अजाभिः: with goats
• अजाभिः: Karana (Instrument/means)
• Type: Noun
• Root: अजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः (feminine), तृतीया-विभक्तिः (instrumental/3rd), बहुवचनम् (plural)

• ताभिः: with those (goats)
• ताभिः: Karana (Instrument/means)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः (feminine), तृतीया-विभक्तिः (instrumental/3rd), बहुवचनम् (plural)

• अस्त्रैः: with weapons
• अस्त्रैः: Karana (Instrument/means)
• Type: Noun
• Root: अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), तृतीया-विभक्तिः (instrumental/3rd), बहुवचनम् (plural)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (and)

• तैः: with those (weapons)
• तैः: Karana (Instrument/means)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः/पुंलिङ्गः (neuter/masc), तृतीया-विभक्तिः (instrumental/3rd), बहुवचनम् (plural)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (and)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थक-निपातः (also/even)

• परमेश्वरः: the Supreme Lord
• परमेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: परम-ईश्वर (प्रातिपदिक; परम + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative/1st), एकवचनम् (singular)

• प्रविवेश: entered
• प्रविवेश: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-विश् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्

• जले: into the water
• जले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), सप्तमी-विभक्तिः (locative/7th), एकवचनम् (singular)

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), सप्तमी-विभक्तिः (locative/7th), एकवचनम् (singular)

• देवीकुण्डसमुद्भवे: in (the water) arising from Devī’s pond
• देवीकुण्डसमुद्भवे: Adhikarana (Location qualifier)
• Type: Adjective
• Root: देवी-कुण्ड-समुद्भव (प्रातिपदिक; देवी + कुण्ड + समुद्भव)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), सप्तमी-विभक्तिः (locative/7th), एकवचनम् (singular); विशेषणम् (qualifying) जले

Speaker

Unspecified (narrative voice within Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Devīkuṇḍa-samudbhava-jala

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: dvijasattamāḥ (addressed to best of Brahmins)

Visual Art Cues

Scene: The Supreme Lord leads the king and queen toward the water; goats and weapons are carried along. The moment of entry shows swirling currents forming a luminous vortex, suggesting passage to another realm.

Characters & Entities

• Parameśvara (Śiva)
• Devīkuṇḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Lord personally leads devotees into the purifying tīrtha, showing divine grace expressed through sacred geography.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Devīkuṇḍa and its sacred waters within Śrīhāṭakeśvara-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Entering the tīrtha waters (a form of snāna/ritual immersion), framed as a divinely guided act.