Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 88

Devanagari script

करिष्यति प्रवेशेन प्राणत्यागं नृपोत्तम । स च यास्यति यत्रास्ते पाताले हाटकेश्वरः

Transliteration

kariṣyati praveśena prāṇatyāgaṃ nṛpottama | sa ca yāsyati yatrāste pātāle hāṭakeśvaraḥ

Translation

اے بہترین بادشاہ! اس پانی میں داخل ہوتے ہی وہ اپنی جان چھوڑ دے گا؛ اور وہ اُس مقام کو جائے گا جہاں پاتال میں ہاٹکیشور قیام پذیر ہیں۔

Word by Word

• करिष्यति: will do / will perform
• करिष्यति: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लृट्-लकारः (Simple Future), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्

• प्रवेशेन: by (his) entering
• प्रवेशेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्रवेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), तृतीया-विभक्तिः (instrumental/3rd), एकवचनम् (singular)

• प्राणत्यागम्: abandonment of life; death
• प्राणत्यागम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राण-त्याग (प्रातिपदिक; प्राण + त्याग)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), द्वितीया-विभक्तिः (accusative/2nd), एकवचनम् (singular)

• नृपोत्तम: O best of kings
• नृपोत्तम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप-उत्तम (प्रातिपदिक; नृप + उत्तम)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), सम्बोधन-विभक्तिः (vocative), एकवचनम् (singular)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative/1st), एकवचनम् (singular)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction/and)

• यास्यति: will go
• यास्यति: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लृट्-लकारः (Simple Future), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular), परस्मैपदम्

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (relative adverb: where)

• आस्ते: is situated / resides
• आस्ते: Kriya (Relative clause verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आस् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular), आत्मनेपदम्

• पाताले: in the netherworld
• पाताले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), सप्तमी-विभक्तिः (locative/7th), एकवचनम् (singular)

• हाटकेश्वरः: Hāṭakeśvara (a name of Śiva)
• हाटकेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हाटक-ईश्वर (प्रातिपदिक; हाटक + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative/1st), एकवचनम् (singular)

Speaker

Tripurāntaka (Śiva), inferred

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Devīkuṇḍa-samudbhava-jala (waters arisen from Devīkuṇḍa) leading to Hāṭakeśvara

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: nṛpottama (best of kings)

Visual Art Cues

Scene: A king stands at a sacred water’s edge; the surface shimmers like a doorway. Beyond it, a subterranean realm glows with golden hues where Hāṭakeśvara is enthroned; attendants and nāgas hint at Pātāla.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara
• Pātāla
• King (nṛpottama)
• Devīkuṇḍa (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The tīrtha narrative frames death undertaken in devotion and under divine ordinance as a passage to a divinely-guarded sacred realm.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Devīkuṇḍa (implied by the preceding verses) and the destination realm connected with Hāṭakeśvara in Pātāla.

What ritualistic prescription is mentioned?

Entry into the sacred water after Devī worship on the specified tithi; the verse describes the consequential prāṇatyāga and onward journey.