Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 29

Devanagari script

तस्मात्कंचित्सहस्राक्ष उपायं तत्कृते परम् । चिंतयत्वेव मां मुक्त्वा सत्यमेतन्मयोदितम्

Transliteration

tasmātkaṃcitsahasrākṣa upāyaṃ tatkṛte param | ciṃtayatveva māṃ muktvā satyametanmayoditam

Translation

پس اے سہسراآکش! اُس مقصد کے لیے کوئی اعلیٰ تدبیر سوچو—مجھے اس پابندی سے آزاد کر دو؛ جو کچھ میں نے کہا ہے وہی سچ ہے۔

Word by Word

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; हेत्वर्थे (therefore/from that)

• कंचित्: some
• कंचित्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; अनिश्चितार्थक (some/any)

• सहस्राक्ष: O thousand-eyed one (Indra)
• सहस्राक्ष: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सहस्र-अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन; बहुव्रीहि-समासः (सहस्रम् अक्षाणि यस्य)

• उपायम्: means, plan
• उपायम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उपाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• तत्कृते: for that (purpose)
• तत्कृते: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: तद्-कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक; कृ (धातु) + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (तस्य कृते = for that purpose)

• परम्: supreme, best
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; 'उपायम्' इति विशेषणम्

• चिन्तयतु: let (him) think/consider
• चिन्तयतु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphasis: indeed/just)

• माम्: me
• माम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• मुक्त्वा: having left/released
• मुक्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त-अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund)

• सत्यम्: truth
• सत्यम्: Kriya (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; वाक्यस्य विधेय/प्रत्ययः

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; 'सत्यम्' इत्यस्य विशेष्य/अन्वयः

• मया: by me
• मया: Kartr (Agent in passive/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• उदितम्: spoken, said
• उदितम्: Kriya (Predicate/क्रिया-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वद् (धातु) (उद्+वद्) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle: 'said/uttered')

Speaker

Raktaśṛṅga

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sahasrākṣa (Indra)

Visual Art Cues

Scene: Raktaśṛṅga petitions Indra (Sahasrākṣa) for a supreme means; Indra is envisioned enthroned in the sky with vajra, listening; the petitioner’s posture is humble and truthful.

Characters & Entities

• Śakra (Indra/Sahasrākṣa)
• Raktaśṛṅga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When a dharmic task meets genuine constraint, one should seek a righteous ‘upāya’ (skillful means) rather than abandon the purpose.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The immediate sacred destination remains Nāgabila in the surrounding context, though the verse itself focuses on finding a method to proceed.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse asks for a practical/divine expedient (upāya) to accomplish the intended sacred aim.