Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 76

Devanagari script

विष्णुरुवाच । दधीचिर्नाम विप्रोऽस्ति तपः परममा स्थितः । द्विगुणं च तथा दीर्घः सरस्वत्यां कृताश्रमः

Transliteration

viṣṇuruvāca | dadhīcirnāma vipro'sti tapaḥ paramamā sthitaḥ | dviguṇaṃ ca tathā dīrghaḥ sarasvatyāṃ kṛtāśramaḥ

Translation

وِشنو نے کہا: ددھیچی نام کا ایک برہمن ہے جو اعلیٰ ترین تپسیا میں قائم ہے۔ وہ غیر معمولی قامت والا ہے اور اس نے سرسوتی کے کنارے اپنا آشرم بنایا ہے۔

Word by Word

• विष्णुः: Vishnu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• दधीचिः: Dadhichi
• दधीचिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दधीचि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• नाम: by name
• नाम: Sambandha (Apposition marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: नाम-शब्दः (indeclinable, ‘by name’)

• विप्रः: a brahmin
• विप्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; दधीचिः इति विशेष्यस्य विशेषण-भावे

• अस्ति: there is / exists
• अस्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• तपः: austerity; penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; ‘स्थितः’ इत्यनेन सह (तपः स्थितः = तपसि/तपः-परः)

• परमम्: supreme; highest
• परमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; तपः इति विशेषण

• स्थितः: abiding; established
• स्थितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्तरि-भावः

• द्विगुणम्: twofold; double
• द्विगुणम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः—द्वौ गुणौ यस्य/द्विगुणम् (twofold)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• तथा: also; likewise
• तथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: तथा-शब्दः (adverb, ‘thus/also’)

• दीर्घः: tall; long
• दीर्घः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दीर्घ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; दधीचिः इति विशेष्यस्य विशेषण

• सरस्वत्याम्: on/at the (river) Sarasvati
• सरस्वत्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सरस्वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• कृताश्रमः: having established a hermitage
• कृताश्रमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत + आश्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—कृतः आश्रमः येन/यत्र (one who has made/established an āśrama)

Speaker

Viṣṇu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sarasvatī-tīra (Dadhīci-āśrama)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Indra (implied from prior verse)

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu identifies Dadhīci: a towering brāhmaṇa-sage, established in supreme austerity, dwelling in a hermitage on the Sarasvatī.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Dadhīci
• Sarasvatī (river)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Supreme tapas (austerity) and life rooted in a tīrtha (sacred river) prepare a sage for world-protecting sacrifice.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Sarasvatī river-region is indicated as the ascetic setting (āśrama) associated with Dadhīci.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed; the verse establishes the sage’s tapas and sacred residence.