Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 49

Devanagari script

ततो यौवनमासाद्य भूमिपालानशेषतः । जित्वा धरां वशे चक्रे पातालं तदनंत रम्

Transliteration

tato yauvanamāsādya bhūmipālānaśeṣataḥ | jitvā dharāṃ vaśe cakre pātālaṃ tadanaṃta ram

Translation

پھر جوانی کو پہنچ کر اس نے تمام بھوپالوں (بادشاہوں) کو بے استثنا فتح کیا؛ زمین کو اپنے قابو میں کیا، اور اس کے بعد پاتال لوک کو بھی مطیع بنا لیا۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Sequencing)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रमवाचक

• यौवनम्: youth
• यौवनम्: Karma (Object of gerund/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यौवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आसाद्य: having attained
• आसाद्य: Kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: सद्/आस् (धातु) + आ (उपसर्ग) + ल्यप् (क्त्वार्थ)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having reached/attained’

• भूमिपालान्: kings (protectors of the earth)
• भूमिपालान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक) + पाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘भूमेः पालाः’

• अशेषतः: entirely/without remainder
• अशेषतः: Sambandha (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: अशेष (प्रातिपदिक) + तस् (तसिल्)
• Form: अव्यय; तसिलन्त-क्रियाविशेषण (adverb)

• जित्वा: having conquered
• जित्वा: Kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: जि (धातु) + त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund)

• धराम्: the earth
• धराम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वशे: under (his) control
• वशे: Adhikarana (State-locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘वशे’ = under control

• चक्रे: made/placed
• चक्रे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• पातालम्: Pātāla (netherworld)
• पातालम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तत्: that
• तत्: Karma (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पातालम् विशेषयति

• अनन्तरम्: afterwards/thereafter
• अनन्तरम्: Sambandha (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: अनन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोगः; क्रियाविशेषण (adverb) ‘afterwards/next’

Speaker

Narrator (Purāṇic storyteller voice)

Visual Art Cues

Scene: A triumphant digvijaya montage: Vṛtra as youthful conqueror receiving submission from kings; then a descent into Pātāla with nāgas and subterranean palaces acknowledging his dominion.

Characters & Entities

• Vṛtra (implied)
• bhūmipāla (kings)
• Pātāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas often contrast disciplined formation with later worldly power, implying that power without dharma can expand beyond proper bounds.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha appears in this verse; it magnifies the narrative scale typical of māhātmya sections.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse describes political and cosmic conquest.