Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 18

Devanagari script

तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनोच्छेदं प्रगच्छति । तीर्थमेद्धरापृष्ठे हाटकेश्वरसंज्ञितम्

Transliteration

tasmāttatkriyatāṃ karma yenocchedaṃ pragacchati | tīrthameddharāpṛṣṭhe hāṭakeśvarasaṃjñitam

Translation

لہٰذا وہ عمل کیا جائے جس سے اس کا خاتمہ ہو جائے—زمین کی پشت پر واقع وہ تیرتھ جو ‘ہَاٹَکیشور’ کے نام سے معروف ہے۔

Word by Word

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause/Inference)
• Type: Indeclinable
• Root: तस्मात् (सर्वनाम-प्रातिपदिक: तद्)
• Form: अव्ययीभाववत् निपात-प्रयोगः; पञ्चमी-अर्थे = "therefore/from that" (ablative sense)

• तत्: that
• तत्: Karma (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्म इति विशेषणम् ("that")

• क्रियताम्: let (it) be done
• क्रियताम्: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थे), कर्मणि-प्रयोगः, प्रथमपुरुष, एकवचन; "let it be done"

• कर्म: a deed; action
• कर्म: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्रियताम् इति कर्मणि-प्रयोगे कर्तृस्थानी (thing to be done)

• येन: by which
• येन: Karana (Means)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; सम्बन्धे/उपायार्थे = "by which"

• उच्छेदम्: destruction; removal
• उच्छेदम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: उच्छेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रगच्छति: goes to; attains
• प्रगच्छति: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: प्र-√गम् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमानकाल), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तीर्थम्: a sacred ford/place of pilgrimage
• तीर्थम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• मेद्धरापृष्ठे: on the surface of Meddharā (earth/region)
• मेद्धरापृष्ठे: Adhikarana (Location)
• Type: Noun
• Root: मेद्धरा + पृष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः = मेद्धरायाः पृष्ठे (locative: on the back/surface of Meddharā)

• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: named Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: Karta (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर + संज्ञित (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त) = past passive participle; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुषः = हाटकेश्वर-नाम्ना संज्ञितम्

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic voice within Nāgarakhaṇḍa; likely Sūta/Lomaharṣaṇa addressing sages)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: A decisive celestial proclamation: devas indicate the earth below, pointing to the Hāṭakeśvara tīrtha; a sense of administrative resolve—‘let the act be done’—with maps/earth-disc imagery and a highlighted sacred spot.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas depict a dynamic cosmos where even divine beings respond to extraordinary tīrtha-power affecting ritual balance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The tīrtha named Hāṭakeśvara, explicitly identified as being on the earth’s surface.

What ritualistic prescription is mentioned?

A proposed ‘karma’ (measure) to bring about ‘uccheda’ (cessation) of the tīrtha’s effect is referenced, without detailing the rite in this verse.