Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 24

Devanagari script

यत्रानया कृतः संगः परकांतेन वै द्विज । तस्मिन्नायतने ब्रह्मा रुद्रशीर्षो व्यवस्थितः

Transliteration

yatrānayā kṛtaḥ saṃgaḥ parakāṃtena vai dvija | tasminnāyatane brahmā rudraśīrṣo vyavasthitaḥ

Translation

اے برہمن، جس ہی مقدس آستانے میں اس نے غیر کے محبوب کے ساتھ سنگت کی تھی، اسی مقام پر خود برہما قائم ہے—رُدر کے کٹے ہوئے سر کے نشان (رُدرشیِرش) کے ساتھ۔

Word by Word

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (relative adverb: where)

• अनया: by her/with this (woman)
• अनया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; सर्वनाम

• कृतः: made
• कृतः: Karta (Subject-qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘made/done’

• संगः: union; association
• संगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• परकान्तेन: with another's beloved (man)
• परकान्तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पर + कान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘परस्य कान्तः’ (another's beloved/husband)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Emphasis/निश्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक/खल्वर्थक-अव्यय (emphatic particle)

• द्विज: O brahmin
• द्विज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; सर्वनाम

• आयतने: in the abode/place
• आयतने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आयतन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रुद्रशीर्षः: (one with) Rudra's head
• रुद्रशीर्षः: Karta (Apposition/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रुद्र + शीर्षन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘रुद्रस्य शीर्षम्’ (having Rudra's head / Rudra-head)

• व्यवस्थितः: situated; established
• व्यवस्थितः: Karta (Subject-qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

Speaker

Vaiśvānara (Agni), inferred from immediate context (later verse: vaiśvānaramukheritam)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rudraśīrṣa Brahmāyatana (implied)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvija (brāhmaṇa)

Visual Art Cues

Scene: A sanctum where Brahmā is established, bearing the emblem/mark of Rudra’s severed head; the narrative points to the exact spot of the woman’s transgression.

Characters & Entities

• Brahmā
• Rudra (Śiva)
• Rudraśīrṣa
• Dvija (brāhmaṇa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even a place linked with wrongdoing can become a powerful locus of grace when sanctified by divine presence, pointing to the Purāṇic theme of tīrtha-based purification.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A shrine/āyatana associated with Rudraśīrṣa (and a nearby sacred water), where Brahmā is described as established with the Rudraśīrṣa mark.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is stated in this verse; it sets the location’s sanctity that supports later acts like bathing in the associated kuṇḍa.