Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

अथ तं स्नातमाचांतं कृताहारं द्विजोत्तमम् । विश्रान्तं शयने विप्रः प्रोवाच स गृहाधिपः

Transliteration

atha taṃ snātamācāṃtaṃ kṛtāhāraṃ dvijottamam | viśrāntaṃ śayane vipraḥ provāca sa gṛhādhipaḥ

Translation

پھر جب وہ افضل برہمن غسل کر چکا، آچمن کر کے کھانا کھا چکا اور بستر پر آرام کر بیٹھا، تو گھر کے مالک برہمن نے اس سے کلام کیا۔

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/now)

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया (कर्म), एकवचन

• स्नातम्: bathed
• स्नातम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्ना (धातु) → स्नात (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (tam)

• आचान्तम्: having sipped (ācamana)
• आचान्तम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + चम (धातु) → आचान्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (tam)

• कृताहारम्: having taken food
• कृताहारम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृ धातु, क्त) + आहार (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कृतः आहारः यस्य); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (tam)

• द्विजोत्तमम्: the best of Brahmins
• द्विजोत्तमम्: Karma (Object-apposition/कर्मसमानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (उत्तमः द्विजः); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; सम्बोधनार्थे न, कर्मपद-विशेष्य

• विश्रान्तम्: rested
• विश्रान्तम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + श्रम् (धातु) → विश्रान्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (tam)

• शयने: on the bed
• शयने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• विप्रः: the Brahmin
• विप्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (कर्ता), एकवचन

• प्रोवाच: said
• प्रोवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सः: that (he)
• सः: Karta (Apposition/कर्ता-समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विप्रस्य विशेषण/समानाधिकरण

• गृहाधिपः: the householder/master of the house
• गृहाधिपः: Karta (Apposition/कर्ता-समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक) + अधिप (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (गृहस्य अधिपः); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

Speaker

Narrator (contextual)

Visual Art Cues

Scene: A serene interior: a brāhmaṇa traveler, freshly bathed and composed, sits or reclines on a simple bed; a householder brāhmaṇa approaches respectfully to speak, indicating the start of a sacred conversation.

Characters & Entities

• gṛhādhipa (householder)
• dvijottama (guest brāhmaṇa)
• ācamana

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is shown in action: a guest is offered purification, food, and rest before any questioning—an ideal of righteous conduct.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse; it remains part of the narrative lead-in to the tīrtha’s praise.

What ritualistic prescription is mentioned?

Bathing (snāna) and ācamana are explicitly mentioned as part of proper reception and purity observance.