Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 41

Devanagari script

जमदग्निरुवाच । होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता । अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम्

Transliteration

jamadagniruvāca | homadhenuriyaṃ rājanmamaikā prāṇasaṃmatā | adeyā sarvadā pūjyā tasmānnārhasi yācitum

Translation

جمَدگنی نے کہا: “اے راجن! یہ میری ہوم دھینو ہے—میرا واحد خزانہ، جان سے بھی عزیز۔ یہ کبھی دی نہیں جا سکتی؛ یہ ہمیشہ قابلِ تعظیم ہے۔ اس لیے تمہیں اس کی درخواست نہیں کرنی چاہیے۔”

Word by Word

• जमदग्निः: Jamadagni
• जमदग्निः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जमदग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन

• होमधेनुः: the sacrificial cow (Homa-cow)
• होमधेनुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: होम + धेनु (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• इयम्: this
• इयम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (8th/Vocative), एकवचन

• मम: my
• मम: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• एका: one, only
• एका: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• प्राणसंमता: dear as life; life-approved
• प्राणसंमता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राण + संमत (कृदन्त-प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; संमत = √मन् (धातु) क्त-प्रत्यय (past passive participle)

• अदेया: not to be given away
• अदेया: Vidheyavisheshana (Predicative adjective/विधेय-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ + देय (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; देय = √दा (धातु) यत्/णीय-भाव (gerundive), नकारार्थक-उपसर्ग ‘अ-’

• सर्वदा: always
• सर्वदा: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• पूज्या: to be worshipped
• पूज्या: Vidheyavisheshana (Predicative adjective/विधेय-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूज्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; √पूज् (धातु) यत्/णीय-भाव (gerundive)

• तस्मात्: therefore; from that reason
• तस्मात्: Hetu/Apadana (Cause/Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negative particle)

• अर्हसि: you ought/are fit
• अर्हसि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अर्ह् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), मध्यम-पुरुष (2nd person), एकवचन

• याचितुम्: to ask/beg
• याचितुम्: Kriya-artha (Purpose/क्रियार्थ)
• Type: Verb
• Root: याच् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्यय (infinitive), अव्ययभाव (indeclinable infinitive)

Speaker

Jamadagni

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (unnamed in the verse)

Visual Art Cues

Scene: In a forest āśrama near a sacrificial enclosure, sage Jamadagni stands calm yet firm, one hand raised in gentle prohibition, the radiant homadhenu beside him; a king stands respectfully but insistently, attendants behind.

Characters & Entities

• Jamadagni
• homa-dhenu (sacrificial cow)
• rājan (king)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

What is consecrated for worship is not a commodity; dharma protects sacred instruments and sets firm ethical limits.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The excerpt is part of a Tīrthamāhātmya chapter, but this verse itself does not specify the tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

It affirms the inviolability and continual reverence (pūjā) due to a homa-dhenu used for sacrificial rites.