Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 32

Devanagari script

उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः । श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः

Transliteration

upaviṣṭastataḥ sārdhaṃ sarvairbhṛtyairbubhukṣitaiḥ | śramārtairvismayāviṣṭaiḥ kṛte tasya dvijottamāḥ

Translation

پھر وہ اپنے تمام خادموں کے ساتھ بیٹھ گیا—جو بھوکے، مشقت سے نڈھال اور حیرت میں ڈوبے ہوئے تھے—اور اسی وقت برگزیدہ دِوِج اس کے لیے تیاریوں میں لگ گئے۔

Word by Word

• उपविष्टः: (he) seated
• उपविष्टः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: उप-विश् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (भूतकर्मणि/भूतकालिक-विशेषण); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘उपविष्टः’ = seated

• ततः: then
• ततः: Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: tatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (कालवाचक क्रियाविशेषण)

• सार्धम्: together with
• सार्धम्: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Indeclinable
• Root: sārdha (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (सह-अर्थे) = together with

• सर्वैः: with all
• सर्वैः: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Adjective
• Root: sarva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् ‘भृत्यैः’

• भृत्यैः: servants
• भृत्यैः: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Noun
• Root: bhṛtya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया विभक्ति, बहुवचन

• बुभुक्षितैः: hungry
• बुभुक्षितैः: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Adjective
• Root: बुभुक्ष् (धातु) → bubhukṣita (प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग; तृतीया विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् ‘भृत्यैः’ = hungry

• श्रमार्तैः: wearied; distressed by fatigue
• श्रमार्तैः: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Adjective
• Root: śrama (प्रातिपदिक) + ārta (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (तृतीया/हेतु-भाव): ‘श्रम-आर्त’ = afflicted by fatigue; पुंलिङ्ग; तृतीया, बहुवचन; विशेषणम् ‘भृत्यैः’

• विस्मयाविष्टैः: astonished
• विस्मयाविष्टैः: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Adjective
• Root: vismaya (प्रातिपदिक) + āviṣṭa (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (तृतीया/हेतु-भाव): ‘विस्मय-आविष्ट’ = possessed by wonder; क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग; तृतीया, बहुवचन; विशेषणम् ‘भृत्यैः’

• कृते: when it was done; after it was done
• कृते: Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु) → kṛta (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-एकवचन (नपुंसक/पुं) ‘कृते’ = when done/after being done; लोके ‘कृते’ इति अव्ययवत् (काले)

• तस्य: of him; of that
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुं/नपुंसक; षष्ठी विभक्ति, एकवचन

• द्विजोत्तमाः: the best brāhmaṇas
• द्विजोत्तमाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: dvija (प्रातिपदिक) + uttama (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी/सम्बन्ध): ‘द्विजानाम् उत्तमाः’; पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within Nāgarakhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A weary group of attendants sits with the sage, visibly hungry and travel-worn, while brāhmaṇas bustle nearby arranging vessels, seats, and offerings for a forthcoming meal/rite.

Characters & Entities

• dvijottama (brāhmaṇas)
• bhṛtya (attendants)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It highlights dharma through orderly hospitality and service—care for guests and companions even amid fatigue.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse sits within the Nāgarakhaṇḍa’s Tīrthamāhātmya framework, but the specific tīrtha name is not stated in this snippet.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed here; it sets the narrative scene of receiving and serving with proper arrangements.