Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 29

ऊर्ध्ववक्त्रं द्वितीये च तिर्यग्वक्त्रं तृतीयके । तत्रोर्ध्वास्यैः सरोजैश्च विज्ञेयं ज्येष्ठपुष्करम्

ūrdhvavaktraṃ dvitīye ca tiryagvaktraṃ tṛtīyake | tatrordhvāsyaiḥ sarojaiśca vijñeyaṃ jyeṣṭhapuṣkaram

دوسرے آبی حوض میں کنول اوپر رُخ رکھتے ہیں اور تیسرے میں ترچھا رُخ۔ وہاں اوپر رُخ والے کنولوں سے جَیَیشٹھ (بزرگ) پُشکر کی پہچان کی جائے۔

ūrdhva-vaktramhaving an upward-facing mouth (lotus)
ūrdhva-vaktram:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootūrdhva (प्रातिपदिक) + vaktra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter, Nominative/Accusative, Singular)
dvitīyein the second (place/pond)
dvitīye:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (Locative Singular)
caand
ca:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
tiryak-vaktramsideways-facing-mouthed (lotus)
tiryak-vaktram:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Roottiryak (अव्यय/प्रातिपदिक-भाव) + vaktra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter, Nominative/Accusative, Singular)
tṛtīyakein the third (place/pond)
tṛtīyake:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeAdjective
Roottṛtīyaka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (Locative Singular)
tatrathere
tatra:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
ūrdhva-āsyaiḥwith upward-faced (ones)
ūrdhva-āsyaiḥ:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootūrdhva (प्रातिपदिक) + āsya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (Instrumental Plural)
sarojaiḥwith lotuses
sarojaiḥ:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootsaroja (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (Instrumental Plural)
caand
ca:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
vijñeyamis to be known/recognized
vijñeyam:
Vidhi (Injunction/विधि)
TypeAdjective
Rootvi-√jñā (ज्ञा धातु) + -ya (कृत्)
Formभाव्य/विधेय-कर्तव्यतार्थक कृदन्त (gerundive), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter Nom./Acc. Sing.)
jyeṣṭha-puṣkaramthe Jyeṣṭha Puṣkara (the eldest Puṣkara)
jyeṣṭha-puṣkaram:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootjyeṣṭha (प्रातिपदिक) + puṣkara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Neuter, Nominative/Accusative, Singular)

Aśarīrā Vāṇī (heavenly voice; instructive description)

Tirtha: Jyeṣṭha Puṣkara

Type: kund

Scene: A pilgrim-sage stands at the second water-body, observing lotuses whose faces turn upward; the pond glows with morning light, suggesting the ‘Elder’ sanctity recognized through natural signs.

J
Jyeṣṭha Puṣkara
L
Lotus (saroja/padma)

FAQs

Sacred geography is mapped through discernment—pilgrims are taught to recognize the right tīrtha by specific signs.

Jyeṣṭha Puṣkara (Elder Puṣkara), distinguished among multiple Puṣkara water-bodies.

A practical instruction: identify the correct Puṣkara by observing the orientation of lotuses before undertaking rites like snāna.