Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

ततस्तौ तीर्थमाहात्म्याद्रूपौदार्यगुणान्वितौ । मिथ आमंत्र्य संहृष्टौ गतौ देशं यथेप्सितम्

Transliteration

tatastau tīrthamāhātmyādrūpaudāryaguṇānvitau | mitha āmaṃtrya saṃhṛṣṭau gatau deśaṃ yathepsitam

Translation

پھر اس تیرتھ کی عظمت کے سبب وہ دونوں حسنِ صورت، شرافت اور نیکی کی صفات سے آراستہ ہو گئے؛ اور خوشی سے ایک دوسرے کو رخصت کر کے اپنے من چاہے مقام کو روانہ ہوئے۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Discourse connector (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध/अनन्तर्यवाचक अव्यय ‘then/thereupon’

• तौ: those two
• तौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन

• तीर्थ-माहात्म्यात्: due to the greatness of the sacred ford
• तीर्थ-माहात्म्यात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक) + माहात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘तीर्थस्य माहात्म्यम्’

• रूप-औदार्य-गुण-अन्वितौ: endowed with beauty, generosity, and virtues
• रूप-औदार्य-गुण-अन्वितौ: Karta-predicative (कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रूप (प्रातिपदिक) + औदार्य (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक) + अन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; बहुपद-तत्पुरुषः ‘रूपेण औदार्येण गुणैश्च अन्वितौ’

• मिथः: mutually
• मिथः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: मिथः (अव्यय)
• Form: परस्परार्थक अव्यय (reciprocal adverb) ‘mutually’

• आमन्त्र्य: having addressed (each other) / having taken leave
• आमन्त्र्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-मन्त्र् (धातु) + त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund) ‘having addressed/taken leave’

• संहृष्टौ: delighted
• संहृष्टौ: Karta-predicative (कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-हृष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; ‘हृष्टौ/प्रहृष्टौ’

• गतौ: went
• गतौ: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; ‘went’

• देशम्: to the country/place
• देशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• यथा-ईप्सितम्: as desired
• यथा-ईप्सितम्: Karma-visheshana (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: यथा (अव्यय) + ईप्सित (प्रातिपदिक; √आप्/इष् ‘to desire/seek’ से निष्पन्न)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभावः ‘यथेष्टम्/यथाभिलषितम्’

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: Both figures now restored and radiant, exchange respectful farewells near the lake; their faces show relief and newfound gentleness; the landscape feels auspicious and calm.

Characters & Entities

• tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha’s māhātmya is not merely physical cleansing; it is said to confer refined qualities—beauty, generosity, and virtue—supporting righteous life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The tīrtha described in Nāgarakhaṇḍa Adhyāya 44, culminating in the establishment of the Viśvāmitreśvara liṅga.

What ritualistic prescription is mentioned?

No new prescription here; it summarizes the fruits obtained through the tīrtha’s influence (implying prior bathing and observance).