Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम् । चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः

Transliteration

dhūlidhūsaritāṃgaṃ taṃ te tu dṛṣṭvā mahīpatim | caṃḍāla iti manvānāścihnairgātrasamudbhavaiḥ

Translation

جب انہوں نے اس بادشاہ کو دیکھا جس کے اعضا گرد سے خاکستری ہو گئے تھے تو جسم پر ظاہر ہونے والی علامتوں سے اندازہ کر کے اسے چنڈال سمجھ لیا۔

Word by Word

• धूलि-धूसरित-अङ्गम्: (him) whose body was dust-covered
• धूलि-धूसरित-अङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: धूलि (प्रातिपदिक) + धूसरित (कृदन्त, धूसर्/धूसरय् धातु) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (धूलिधूसरितम् अङ्गम् यस्य तत्)

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• ते: they/you (pl.)
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/स्त्री/नपुंसक (सर्वनाम), प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘you (plural)’

• तु: but
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (contrast/emphasis)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya (Non-finite verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); ‘having seen’

• महीपतिम्: the king (lord of the earth)
• महीपतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महीनां पतिः)

• चण्डालः: a caṇḍāla (outcaste)
• चण्डालः: Pratijna/Predicate (Predicate nominative/विशेष्य-निर्देश)
• Type: Noun
• Root: चण्डाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण-निपात (quotative)

• मन्वानाः: thinking
• मन्वानाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘thinking/considering’

• चिह्नैः: by signs/marks
• चिह्नैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चिह्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• गात्र-समुद्भवैः: arisen from (his) body
• गात्र-समुद्भवैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गात्र (प्रातिपदिक) + समुद्भव (प्रातिपदिक; सम्+उद्+भू)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; पञ्चमी/षष्ठी-तत्पुरुषभावः—‘गात्रात् समुद्भव’ (arisen from the body)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration; likely Sūta/Lomaharṣaṇa in a māhātmya frame)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A dust-greyed figure of a once-regal king stands at the edge of a serene Vedic hermitage; sages’ attendants recoil, pointing at bodily ‘signs’ and whispering ‘caṇḍāla’.

Characters & Entities

• mahīpati (king)
• caṇḍāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

External appearance can mislead; dharma calls for discernment beyond superficial marks and circumstances.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse continues the āśrama-tīrtha narrative setting; it does not specify a named tīrtha in this line.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it sets up a moral and social-dharmic tension within the āśrama encounter.