Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 163

Devanagari script

निर्विकल्पेन चित्तेन यदि ध्यातो महेश्वरः । तेन सत्येन दुष्टोऽयं पापात्मा ब्राह्मणाधमः । ईदृक्कायो भवत्वाशु गुरुर्मे येन धर्षितः

Transliteration

nirvikalpena cittena yadi dhyāto maheśvaraḥ | tena satyena duṣṭo'yaṃ pāpātmā brāhmaṇādhamaḥ | īdṛkkāyo bhavatvāśu gururme yena dharṣitaḥ

Translation

“اگر میں نے یکسو اور بے تردد چِت سے مہیشور کا دھیان کیا ہے—اسی سچ کے زور سے یہ بدکار گنہگار، برہمنوں میں ادنیٰ، فوراً میرے ہی مانند اسی بدن والا ہو جائے، کیونکہ اس نے میرے گرو کی بے حرمتی کی ہے۔”

Word by Word

• निर्विकल्पेन: without doubt/without wavering
• निर्विकल्पेन: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: निर्विकल्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; 'चित्तेन' इत्यस्य विशेषणम्

• चित्तेन: with (my) mind
• चित्तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• यदि: if
• यदि: Sambandha (Condition marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्यय (conditional)

• ध्यातः: meditated upon
• ध्यातः: Karta-samānādhikaraṇa (Subject complement)
• Type: Adjective
• Root: ध्यै (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि—'महेश्वरः' इत्यस्य विशेषणम् (i.e., 'is meditated upon')

• महेश्वरः: Maheśvara (Śiva)
• महेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—महेश्वरः (कर्मधारय/तत्पुरुषः: 'महान् ईश्वरः')

• तेन: by that
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; सर्वनाम

• सत्येन: by (this) truth
• सत्येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• दुष्टः: wicked
• दुष्टः: Karta-samānādhikaraṇa (Subject attribute)
• Type: Adjective
• Root: दुष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'अयम्' इत्यस्य विशेषणम्

• अयम्: this (man)
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• पापात्मा: sinful-souled
• पापात्मा: Karta-samānādhikaraṇa (Subject attribute)
• Type: Noun
• Root: पाप + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः—पापात्मा ('पापः आत्मा यस्य')

• ब्राह्मणाधमः: the lowest among Brahmins
• ब्राह्मणाधमः: Karta-samānādhikaraṇa (Subject attribute)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण + अधम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—ब्राह्मणाधमः (षष्ठी-तत्पुरुषः/कर्मधारय-प्रायः: 'ब्राह्मणेषु अधमः')

• ईदृक्: such, like this
• ईदृक्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ईदृश् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'कायः' इत्यस्य विशेषणम्

• कायः: body
• कायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भवतु: let it become
• भवतु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन

• आशु: quickly
• आशु: Kala/Prayojaka (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: आशु (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• गुरुः: the teacher
• गुरुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मे: my
• मे: Sambandha (Possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तम-पुरुष-सर्वनाम, षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन

• येन: by whom
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/3rd), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative)

• धर्षितः: insulted/assaulted
• धर्षितः: Karta-samānādhikaraṇa (Subject attribute)
• Type: Adjective
• Root: धृष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'गुरुः' इत्यस्य विशेषणम्

Speaker

Disciple (uttering a truth-assertion / satya-prayoga curse)

Visual Art Cues

Scene: The disciple, steadying his mind, invokes Maheśvara and pronounces a truth-backed curse: the offender should instantly assume a serpent-like body, matching the affliction that has dishonored the guru.

Characters & Entities

• Maheśvara
• Śiva
• Guru
• Brāhmaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Meditation and truth-power should align with dharma; invoking spiritual merit to punish others—especially in anger—creates grave consequences.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not named in this verse; it belongs to the chapter’s broader tīrtha-glorification setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal ritual; it references satya (truth-assertion) and dhyāna (meditation) as potent spiritual acts.