Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 9

Devanagari script

हाटकेश्वरमित्युक्तमस्ति क्षेत्रमनुत्तमम् । लिंगस्य पतनाज्जातं देवदेवस्य शूलिनः

Transliteration

hāṭakeśvaramityuktamasti kṣetramanuttamam | liṃgasya patanājjātaṃ devadevasya śūlinaḥ

Translation

ہَاٹکیشور نام کا ایک بے مثال مقدّس کِشیتر ہے، جو دیوتاؤں کے دیوتا، ترشول دھاری مہادیو کے لِنگ کے ظہوراً سقوط سے پیدا ہوا۔

Word by Word

• हाटकेश्वरम्: Hāṭakeśvara (name)
• हाटकेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हाटक-ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (हाटकस्य ईश्वरः)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यर्थे (quotative particle)

• उक्तम्: is called
• उक्तम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘said/called’

• अस्ति: there is
• अस्ति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• क्षेत्रम्: a sacred field/place
• क्षेत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• अनुत्तमम्: unsurpassed, excellent
• अनुत्तमम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रम्)

• लिङ्गस्य: of the liṅga
• लिङ्गस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन

• पतनात्: from the falling
• पतनात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: पतन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन; हेत्वर्थे (ablative of cause)

• जातम्: arisen, born
• जातम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रम्)

• देवदेवस्य: of the god of gods
• देवदेवस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव-देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; समासः कर्मधारयः (देवः एव देवः)

• शूलिनः: of the trident-bearer (Śiva)
• शूलिनः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: शूलिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; विशेषणरूपेण (देवदेवस्य)

Speaker

Bṛhaspati (as reported in Sūta’s narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A radiant liṅga descends or ‘falls’ onto a sanctified ground; Śiva as Śūlin (trident-bearing) presides, while the landscape transforms into a luminous kṣetra with devotees and sages witnessing the epiphany.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara
• Śiva (Śūlin, Devadeva)
• Liṅga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva establishes protected centers of holiness; devotion to the liṅga connects devotees to an imperishable sacred presence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is explicitly glorified as an unsurpassed sacred region.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated in this verse; it provides the kṣetra’s name and Śaiva origin (liṅga-avataraṇa).