Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12

Devanagari script

मध्ये प्रकल्पयेन्मेरुं दिक्षु विष्कम्भपर्वतान् । जंबून्यग्रोधनीपांश्च प्लक्षश्चैव तथा द्रुमान्

Transliteration

madhye prakalpayenmeruṃ dikṣu viṣkambhaparvatān | jaṃbūnyagrodhanīpāṃśca plakṣaścaiva tathā drumān

Translation

درمیان میں مِیرو کو قائم کرے اور چاروں سمتوں میں سہارا دینے والے پہاڑ۔ نیز جمبو، نیگروध، نیپ اور پلکش وغیرہ مقدس درختوں کو بھی نمایاں کرے۔

Word by Word

• मध्ये: in the middle
• मध्ये: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• प्रकल्पयेत्: should arrange/construct
• प्रकल्पयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-कल्प् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• मेरुम्: Meru (mountain)
• मेरुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मेरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• दिक्षु: in the directions
• दिक्षु: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), बहुवचन

• विष्कम्भपर्वतान्: supporting mountains (axis/support mountains)
• विष्कम्भपर्वतान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विष्कम्भ (प्रातिपदिक) + पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन; तत्पुरुष (विष्कम्भ-रूपाः पर्वताः)

• जंबू: Jambu trees
• जंबू: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जंबू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचनार्थे (समुच्चय-गणना; पाठे 'जंबून्')

• न्यग्रोध: banyan trees
• न्यग्रोध: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: न्यग्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचनार्थे (समुच्चय-गणना; पाठे 'न्यग्रोधान्')

• नीपान्: nīpa trees (Kadamba-like)
• नीपान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नीप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• प्लक्षः: plakṣa trees
• प्लक्षः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्लक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचनार्थे (समुच्चय; पाठे 'प्लक्षान्')

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (indeed)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (thus/likewise)

• द्रुमान्: trees
• द्रुमान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्रुम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन

Speaker

Bhartṛyajña (procedural instruction)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (nṛpa)

Visual Art Cues

Scene: A golden mandala: Meru rises like a jeweled pillar at the center; around it, directional mountains form a compass; sacred trees are placed as emblematic groves—jambū, banyan, nīpa, plakṣa—each with distinct leaves and fruit.

Characters & Entities

• Meru
• Viṣkambhaparvata(s)
• Jambū tree
• Nyagrodha
• Nīpa
• Plakṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Centering Meru symbolizes aligning one’s life around dharma; sacred trees and mountains reflect a universe sustained by divine balance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction belongs to the Gautameśvara tīrtha narrative stream in Nāgarakhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Place Meru in the center, supporting mountains in the directions, and add key sacred trees on the earth-model.