Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 38

Devanagari script

तच्छ्रुत्वा त्रिदशाः सर्वे प्रणम्य शशिशेखरम् । संप्रहृष्टा नरश्रेष्ठ स्वानि स्थानानि भेजिरे

Transliteration

tacchrutvā tridaśāḥ sarve praṇamya śaśiśekharam | saṃprahṛṣṭā naraśreṣṭha svāni sthānāni bhejire

Translation

یہ سن کر تمام تری دَش (دیوتا) ششی شیکھر (شیو) کو سجدہ ریز ہوئے۔ اے بہترین انسان! خوش ہو کر وہ اپنے اپنے دھاموں کو لوٹ گئے۔

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचनम्; ‘that (speech/statement)’

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund) — ‘having heard’

• त्रिदशाः: the gods
• त्रिदशाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रिदश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/कर्ता), बहुवचनम्

• सर्वे: all
• सर्वे: Qualifier (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम् (त्रिदशाः)

• प्रणम्य: having bowed
• प्रणम्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: नम् (धातु) उपसर्गः प्र
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund) — ‘having bowed’

• शशि: moon
• शशि: Qualifier (Upapada/उपपद)
• Type: Noun
• Root: शशि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रातिपदिक (समासाङ्ग)

• शेखरम्: crest/diadem-bearer
• शेखरम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शेखर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचनम्

• शशिशेखरम्: Śiva (moon-crested one)
• शशिशेखरम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शशि + शेखर (प्रातिपदिकानि)
• Form: बहुव्रीहि = ‘यस्य शशिः शेखरः सः’ (one whose crest is the moon); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्; शिवस्य नाम

• संप्रहृष्टाः: delighted
• संप्रहृष्टाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्र + हृष् (धातु) उपसर्गः सम्; प्रहृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘प्रहृष्ट’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम् (त्रिदशाः)

• नरश्रेष्ठ: O best of men
• नरश्रेष्ठ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नर + श्रेष्ठ (प्रातिपदिकानि)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुष (रूढि) = ‘श्रेष्ठो नरः’; पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचनम्

• स्वानि: their own
• स्वानि: Qualifier (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), बहुवचनम्; विशेषणम् (स्थानानि)

• स्थानानि: places/abodes
• स्थानानि: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), बहुवचनम्

• भेजिरे: resorted to/returned to
• भेजिरे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भज् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्ष), प्रथमपुरुषः (3rd), बहुवचनम्; आत्मनेपदम्

Speaker

Narrator (deduced; addressing a human listener ‘naraśreṣṭha’)

Skanda Dialogue

Listener: Sages (typical frame; not explicit)

Visual Art Cues

Scene: A celestial assembly: devas with folded hands bowing to Śiva as Śaśiśekhara, moon adorning his matted hair; their faces bright with joy as they depart to their abodes.

Characters & Entities

• Tridaśa (Devas)
• Śiva (Śaśiśekhara)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even the gods revere Śiva and affirm the authority of his vow-teachings; humility before the divine is exemplary.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific site is named; the verse concludes a divine assembly episode within the chapter’s setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; it narrates the devas’ response—bowing to Śiva after hearing the teaching.