Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 39

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

śirasā dhriyate tejo jīvitaṃ śirasi sthitam | sūryaḥ śiro hyamūrttasya mūrtasyāpi tathaiva ca

سر ہی پر تجلی و نور قائم ہے، اور زندگی بھی سر میں ہی ٹھہری ہے۔ سورج بے صورت (کائناتی) ہستی کا بھی ‘سر’ ہے اور صورت دار (مجسم) ہستی کا بھی اسی طرح۔

शिरसाby the head
शिरसा:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
ध्रियतेis held/sustained
ध्रियते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootधृ (धातु)
Formलट्-लकार, कर्मणि-प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष, एकवचन
तेजःsplendour, energy
तेजः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
जीवितम्life
जीवितम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootजीवित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
शिरसिin the head
शिरसि:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन
स्थितम्situated, established
स्थितम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; जीवितम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
शिरःhead
शिरः:
Samanadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (अत्र) विधेय-नाम (predicate nominative)
हिindeed
हि:
Nipata (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात-अव्यय (particle; emphasis/indeed)
अमूर्तस्यof the formless (one)
अमूर्तस्य:
Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootअमूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; (अत्र) ‘अमूर्तस्य (ब्रह्मणः)’ इति सन्दर्भानुसारम्
मूर्तस्यof the embodied (one)
मूर्तस्य:
Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootमूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
अपिalso, even
अपि:
Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अवधारण-अव्यय (also/even)
तथाthus, likewise
तथा:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: thus/so)
एवjust, indeed
एव:
Nipata (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle)
and
:
Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)

Skanda (deduced from Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narrative style)

Type: ghat

Scene: A radiant Sun-disc above, aligned with a cosmic figure whose head glows; below, a pilgrim offers water (arghya) at dawn, linking microcosm and macrocosm.

S
Sūrya

FAQs

It teaches a Purāṇic vision of the cosmos and the body as sacred, with the Sun as the supreme ‘head’ principle sustaining life and radiance.

This verse is part of a Tīrthamāhātmya chapter, but this particular śloka focuses on cosmological symbolism rather than naming a specific tīrtha.

No direct ritual is prescribed here; it frames a contemplative doctrine supporting later practices like remembrance and meditation.