Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 58

Devanagari script

एकविंशतिमा चैषा नाम्ना वैतरणी नदी । सर्वैरेव नरैर्गम्या धर्मपापानुयायिभिः

Transliteration

ekaviṃśatimā caiṣā nāmnā vaitaraṇī nadī | sarvaireva narairgamyā dharmapāpānuyāyibhiḥ

Translation

اور یہ اکیسواں ہے—‘ویتَرَنی’ نامی ندی؛ دھرم کی پیروی کرنے والے ہوں یا گناہ کے پیچھے چلنے والے، سبھی انسانوں کو اس کے پاس جانا پڑتا ہے۔

Word by Word

• एकविंशतिमा: twenty-first
• एकविंशतिमा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एकविंशति (संख्याप्रातिपदिक) + म (तद्धित)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक (21st)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय

• एषा: this (she/this one)
• एषा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• नाम्ना: by name
• नाम्ना: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• वैतरणी: Vaitaraṇī (river name)
• वैतरणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैतरणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• नदी: river
• नदी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सर्वैः: by all
• सर्वैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (agreeing with नरैः)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle: indeed)

• नरैः: by men
• नरैः: Karana (Agent in passive/करण)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• गम्या: to be crossed/approached
• गम्या: Kriya-Viseshana (Predicate adjective/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) → गम्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भाव्य/कर्तव्यतार्थक कृदन्त (gerundive), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि-भाव (to be gone to)

• धर्मपापानुयायिभिः: by followers of virtue and sin
• धर्मपापानुयायिभिः: Karana (Agent in passive/करण)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + पाप (प्रातिपदिक) + अनुयायिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; द्वन्द्व (धर्मः च पापं च) + तत्पुरुष (अनुयायिनः = followers)

Speaker

Yama

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vaitaraṇī

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: dvija/vipra

Visual Art Cues

Scene: A dark, wide river with churning currents; on one bank stand souls of varied conduct—some calm with lamps and garlands, others terrified; a narrow crossing appears (boat/cow-assisted ford as symbolic), with Yama’s attendants overseeing.

Characters & Entities

• Yama
• Vaitaraṇī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Every being faces the consequences of karma; dharma prepares one to pass difficult thresholds in the afterlife.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse mentions Vaitaraṇī as an otherworldly river in Yama’s realm, not a terrestrial pilgrimage spot in this specific line.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not in this verse; the next verses connect Vaitaraṇī-crossing with the gift of a cow (go-dāna).