Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 46

Devanagari script

कालातिक्रमयोगेन सर्वव्याकुलतां ययौ । यस्मिन्प्रनष्टे देवेशे विप्रशापभयावृते

Transliteration

kālātikramayogena sarvavyākulatāṃ yayau | yasminpranaṣṭe deveśe vipraśāpabhayāvṛte

Translation

وقت گزرنے کے ساتھ سب مخلوقات سخت اضطراب میں مبتلا ہو گئیں، کیونکہ دیویشور غائب ہو گئے تھے، برہمن کے شاپ کے خوف میں ڈھکے ہوئے۔

Word by Word

• काल-अतिक्रम-योगेन: by the connection with the passing of time
• काल-अतिक्रम-योगेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक) + अतिक्रम (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (कालस्य अतिक्रमः → कालातिक्रमः; कालातिक्रमस्य योगः → कालातिक्रमयोगः)

• सर्व-व्याकुलताम्: complete agitation/distress
• सर्व-व्याकुलताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + व्याकुलता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (सर्वा व्याकुलता)

• ययौ: went/attained
• ययौ: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• यस्मिन्: when/in which (situation)
• यस्मिन्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; सर्वनाम

• प्रनष्टे: (when) disappeared
• प्रनष्टे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-नश् (धातु) → प्रनष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; विशेषणम् (देवेशे)

• देवेशे: in the Lord of gods
• देवेशे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देव-ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानाम् ईशः)

• विप्र-शाप-भय-आवृते: covered by fear of a brahmin's curse
• विप्र-शाप-भय-आवृते: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + शाप (प्रातिपदिक) + भय (प्रातिपदिक) + आवृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) ‘आवृत’; पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विप्रशापस्य भयम् → विप्रशापभयम्; तेन आवृतः → विप्रशापभयावृतः); विशेषणम् (देवेशे)

Speaker

Narrator (within Brahma–Nārada Saṃvāda frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (chapter context)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: A darkened world-scene: beings in confusion; devas anxious; the Lord’s seat empty, suggesting divine withdrawal under the shadow of a brāhmaṇa’s curse.

Characters & Entities

• Deveśa
• Brāhmaṇa (vipra)
• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is depicted as cosmic law: when the divine order is disrupted (even by a curse), the world experiences collective turmoil.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This is within the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya context of Nāgara Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it narrates the aftermath of the curse and the Lord’s disappearance.