Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 10

Devanagari script

पादाग्रेणाथ संभिन्ने ब्रह्मांडे निर्मलं जलम् । अंगुष्ठाग्रेण संप्राप्तं क्रमेण धरणीतले

Transliteration

pādāgreṇātha saṃbhinne brahmāṃḍe nirmalaṃ jalam | aṃguṣṭhāgreṇa saṃprāptaṃ krameṇa dharaṇītale

Translation

جب اُس کے قدم کی نوک سے برہمانڈ کا انڈا چھیدا گیا تو پاکیزہ پانی ظاہر ہوا؛ اور بڑے انگوٹھے کی نوک سے وہ بتدریج زمین کی سطح تک اتر آیا۔

Word by Word

• पादाग्रेण: with the tip of the foot
• पादाग्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पाद + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; पादस्य अग्रेण = instrumental of means

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/now)

• संभिन्ने: having been split/opened
• संभिन्ने: Adhikarana (Locative qualifier/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + भिद् (धातु) → संभिन्न (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; ‘ब्रह्माण्डे’ इति विशेषणम्

• ब्रह्माण्डे: in the cosmic egg (universe)
• ब्रह्माण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• निर्मलम्: pure, spotless
• निर्मलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर्मल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘जलम्’ इति विशेषणम्

• जलम्: water
• जलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• अंगुष्ठाग्रेण: with the tip of the big toe
• अंगुष्ठाग्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अंगुष्ठ + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; अंगुष्ठस्य अग्रेण

• संप्राप्तम्: reached, obtained
• संप्राप्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु) → संप्राप्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘जलम्’ इति विशेषणम्

• क्रमेण: gradually, in sequence
• क्रमेण: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-एकवचनरूपेण अव्ययीभावार्थे (adverbial instrumental): ‘क्रमेण’ = gradually/in due order

• धरणीतले: on the surface of the earth
• धरणीतले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धरणी + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; धरण्याः तलम्

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viṣṇupadī (Gaṅgā)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Munisattamāḥ (best of sages)

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu’s cosmic foot pierces the brahmāṇḍa; a stream of immaculate water issues forth and begins its gradual descent toward earth.

Characters & Entities

• Viṣṇu (Trivikrama)
• Brahmāṇḍa
• Sacred water (implied Gaṅgā/Divine stream)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy waters are framed as divine in origin; contact with them is therefore treated as purifying and spiritually elevating.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Viṣṇupada-tīrtha, tied to Viṣṇu’s foot and the descent of sanctifying water to earth.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the verse explains the sacred origin of the purifying waters associated with the tirtha.