Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

ब्रह्मोवाच । व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि विष्णुभक्तिसमन्वितम् । तपश्च धर्मवर्तित्वं कृच्छ्रादिकमथापि वा

Transliteration

brahmovāca | vrataṃ viṣṇuvrataṃ viddhi viṣṇubhaktisamanvitam | tapaśca dharmavartitvaṃ kṛcchrādikamathāpi vā

Translation

برہما نے کہا: وشنو ورت ہی کو ورت جانو جو وشنو بھکتی سے یکت ہو۔ اور تپسیا یہ ہے کہ دھرم میں ثابت قدم رہو—یا پھر کرچھر وغیرہ جیسے پرایشت چت کے ضابطے۔

Word by Word

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; संबोधन-रहित कर्तृपद

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• व्रतम्: vow, observance
• व्रतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• विष्णुव्रतम्: Viṣṇu’s vow
• विष्णुव्रतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक) + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विष्णोः व्रतम्)

• विद्धि: know, understand
• विद्धि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• विष्णुभक्तिसमन्वितम्: endowed with devotion to Viṣṇu
• विष्णुभक्तिसमन्वितम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक) + भक्ति (प्रातिपदिक) + समन्वित (कृदन्त, सम्+अन्वि/अन्वि)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (व्रतम् इति)

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समुच्चित-पद

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• धर्मवर्तित्वम्: steadfastness in dharma
• धर्मवर्तित्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + वर्तित्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; तत्पुरुषः (धर्मे वर्तित्वम्/धर्मस्य वर्तित्वम्)

• कृच्छ्रादिकम्: kṛcchra and the like (penances)
• कृच्छ्रादिकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘कृच्छ्र-आदि’ इति समाहार/समुच्चयार्थः

• अथ: then, moreover
• अथ: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तर/प्रस्ताव-अव्यय (particle)

• अपि: also, even
• अपि: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थ-अव्यय (particle: also/even)

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्प-अव्यय (disjunctive particle)

Speaker

Brahmā

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: Brahmā instructs Nārada with an open palm teaching gesture; symbolic items appear: tulasī garland (bhakti), a dharma-scale or scripture (dharma-vartitva), and a small austerity icon (simple meal bowl) indicating Kṛcchra.

Characters & Entities

• Brahmā
• Viṣṇu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True vrata is devotion-centered (Viṣṇu-bhakti), and true tapas is sustained dharmic living, supported by penance when needed.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single site is specified in this verse; the teaching is doctrinal within the Tīrthamāhātmya context.

What ritualistic prescription is mentioned?

Observing a Viṣṇu-dedicated vow with bhakti; and practicing dharmic restraint or formal penances like Kṛcchra.