Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

भार्यावियोगं नाप्नोति चातुर्मास्ये न संशयः । अलीकवादसंत्यागान्मोक्षद्वारमपावृतम्

Transliteration

bhāryāviyogaṃ nāpnoti cāturmāsye na saṃśayaḥ | alīkavādasaṃtyāgānmokṣadvāramapāvṛtam

Translation

چاتُرمَاسیہ کے دوران آدمی اپنی بیوی سے جدائی نہیں پاتا—اس میں کوئی شک نہیں۔ جھوٹی بات کا ترک نہ کرنے سے موکش کا دروازہ بند رہتا ہے۔

Word by Word

• भार्या-वियोगम्: separation from (one’s) wife
• भार्या-वियोगम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक) + वियोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुष (भार्यायाः वियोगः)

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation particle)

• आप्नोति: attains/undergoes
• आप्नोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आप् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• चातुर्मास्ये: during Cāturmāsya (four-month vow/season)
• चातुर्मास्ये: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमीविभक्ति (7th/Locative), एकवचन; कालाधिकरण (time-locative)

• न: no/not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation particle)

• संशयः: doubt
• संशयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• अलीक-वाद-सं-त्यागात्: from giving up false speech
• अलीक-वाद-सं-त्यागात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: अलीक (प्रातिपदिक) + वाद (प्रातिपदिक) + संत्याग (प्रातिपदिक; सम्-त्यज्-धातुजन्य भावनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमीविभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; तत्पुरुष (अलीकस्य वादः; तस्य संत्यागः)

• मोक्ष-द्वारम्: the gate to liberation
• मोक्ष-द्वारम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd), एकवचन; तत्पुरुष (मोक्षस्य द्वारम्)

• अपावृतम्: opened/uncovered
• अपावृतम्: Karta (Predicate adjective/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अप-आ-वृ (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त (Past Passive Participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘द्वारम्’ इति विशेषण

Speaker

Skanda (deduced from Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya didactic narration)

Visual Art Cues

Scene: A couple observing Cāturmāsya together—simple living, shared worship—while a shadowy figure of ‘false speech’ is shown as a closed gate blocking a luminous path labeled mokṣa.

Characters & Entities

• Mokṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Truthfulness is essential: false speech obstructs liberation, while disciplined observance supports harmony in worldly life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular pilgrimage site is named; the focus is ethical discipline within the sacred season.

What ritualistic prescription is mentioned?

Maintain satya (truthfulness) by abandoning false speech, especially in Cāturmāsya observance.