Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 10

Devanagari script

सत्संगमो न यत्रास्ति विष्णुभक्तिर्व्रतानि च । चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकरः शुभः

Transliteration

satsaṃgamo na yatrāsti viṣṇubhaktirvratāni ca | cāturmāsye viśeṣeṇa viṣṇuvratakaraḥ śubhaḥ

Translation

جہاں سَت سنگت نہیں، وہاں وشنو بھکتی اور ورتوں کی سادھنا حقیقتاً پیدا نہیں ہوتی۔ خاص طور پر چاتُرمَاس میں وشنو ورت اختیار کرنے والا مبارک اور بابرکت ہوتا ہے۔

Word by Word

• सत्संगमः: company of the good
• सत्संगमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सत् (प्रातिपदिक) + संगम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समासः तत्पुरुष (सतां संगमः)

• न: not
• न: Pratiṣedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikaraṇa (Location adjunct/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध-देशवाचक-अव्यय (relative locative adverb: ‘where’)

• अस्ति: is/exists
• अस्ति: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• विष्णुभक्तिः: devotion to Viṣṇu
• विष्णुभक्तिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक) + भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समासः तत्पुरुष (विष्णोः भक्तिḥ)

• व्रतानि: vows
• व्रतानि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• चातुर्मास्ये: in the Cāturmāsya period
• चातुर्मास्ये: Adhikaraṇa (Location/time frame/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन

• विशेषेण: especially
• विशेषेण: Kriyā-viśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: विशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन; अव्ययीभावार्थे (adverbial instrumental: ‘especially’)

• विष्णुव्रतकरः: one who performs Viṣṇu’s vow
• विष्णुव्रतकरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक) + व्रत (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समासः तत्पुरुष (विष्णोः व्रतं करोति इति)

• शुभः: auspicious
• शुभः: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; विशेषणम् (qualifying ‘viṣṇuvratakaraḥ’)

Speaker

Sūta (deduced; Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narration typically via Sūta to sages)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A Cāturmāsya scene at a temple courtyard: devotees gathered in satsanga, singing Viṣṇu-nāma; a vrata-keeper with tulasī-mālā and a small lamp, observing restraint; monsoon clouds outside indicating the season.

Characters & Entities

• Viṣṇu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Satsaṅga is the seedbed of devotion and discipline; Cāturmāsya is highlighted as a prime time for Viṣṇu-centered vows.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha is named in this verse; the focus is on the sacred season (Cāturmāsya) and devotional practice.

What ritualistic prescription is mentioned?

Undertaking a Viṣṇu-vrata, especially during Cāturmāsya.